دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

روش‌شناسی بنیادین "تحلیل گفتمان فوکو" به مثابه چارچوب نظری فهم و تبیین جامعه، تاریخ و فرهنگ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 هیات علمی پژوهشی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی
2 دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی
چکیده
نظریه و روش تحلیل گفتمان میشل فوکو کاربرد چشمگیری در بررسی و تحلیل مسائل فرهنگی و اجتماعی کشور و جامعه ما که متاثر از آموزه‌های وحیانی می‌باشد را یافته است. بدیهی است، تحلیل گفتمان به مثابه یک نظریه علمی و ابزار تحلیلی، در بستر معرفتی و فرهنگی خاصی ریشه دارد و به همین دلیل لازم است، پیش از کاربست آن در مطالعه و تحلیل مسائل فرهنگی و اجتماعی، بسترهای شکل‌گیری آن شناسایی و بررسی شود. این مقاله با بهره‌گیری از چارچوب مفهومی و روشیِ روش‌شناسی بنیادین، مبادی و مبانی معرفتی و زمینه‌های غیرمعرفتی تحلیل گفتمان فوکو را به بوته نقد سپرده است. براساس یافته‌های به دست آمده، فوکو در زمینه‌های غیرمعرفتی علاوه بر ویژگی‌های فردی مانند هر نظریه‌پرداز دیگری متأثر از زمینه‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و تاریخی زمان خود بوده است و مبانی معرفتی نظریه و روش تحلیل گفتمان او در هستی‌شناختی ساختارگرایی، ماتریالسم تاریخی و اگزیستانسیالیسم است. او از حیث معرفت‌شناختی، موضع برساخت‌گرایانه دارد و قائل به برساختی و اعتباری بودن معنا و فقدان حقیقت است. روش‌شناسی فوکو نیز بر اصول «واژگونی، ناپیوستگی، دگرسانی و برونی بودن» استوار است. به اعتقاد او انسان موجودیت و هویتی ورای هویت جامعه ندارد و به نوعی در روابط و ساختار‌های اجتماعی حل شده است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
اسفندیاری، محمد، 1380، ماتریالیسم فکری و ماتریالیسم اخلاقی، نامه میبد، شمارۀ 1، صص 10‑13.
اسمارت، بَری، 1385، میشل فوکو، ترجمه لیلا جوافشانى و حسن چاوشیان، تهران، کتاب آمه، چ 2.
اسمیت، فلیپ، 1387، درآمدی بر نظریۀ فرهنگی، ترجمه حسن پویان، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، چ2.
آقاگلزاده، فردوس، 1385، تحلیل گفتمان انتقادی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول.
اکرمی، موسی، اژدریان شاد، زلیخا، 1391، تبارشناسی از نیچه تا فوکو، فصلنامه روششناسی علوم انسانی، س18، ش70، صص 7‑32.
آیتاللهی، حمیدرضا، 1385، مقایسه وجود در اگزیستانسیالیسم و اصالتالوجود صدرایی، شناخت، شمارۀ 49، صص 34‑1.
بشیریه، حسین، 1378، سیری در نظریههای جدید در علوم سیاسی، تهران، نشرعلوم نوین.
بشیریه، حسین، 1387، میشل فوکو فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک، (مقدمۀ مترجم)، تهران، نشر نی.
بشیر، حسن، 1384، تحلیل گفتمان دریچه‌ای برای کشف ناگفته‌ها، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)، چ 4.
بشیر، حسن، 1394، زبانشناسی و تحلیل گفتمان اخبار: رویکردی عملیاتی، فصلنامه نقد کتاب، سال دوم، شمارۀ 7و8، صص 107‑130.
بهرامپور، شعبانعلی، 1379، مقدمه بر ترجمۀ کتاب تحلیل انتقادی گفتمان نورمن فرکلاف، تهران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
پارسانیا، حمید، ۱۳۹۰، روششناسی انتقادی حکمت صدرایی، قم، انتشارات کتاب فردا.
پارسانیا، حمید، سلطانی، مهدی، 1390، بازخوانی جهان های اجتماعی جامعه شناسی پدیده شناختی بر اساس حکمت متعالیه، معرفت فرهنگی اجتماعی، زمستان، دورۀ 3، شمارۀ 1 (پیاپی 9)، صص 107‑ 128.
پارسانیا، حمید، 1392، نظریه و فرهنگ: روش‌شناسی بنیادین تکوین نظریه‌های علمی، راهبرد فرهنگ، دورۀ 6، شمارۀ 23، صص 7‑28.
پارسانیا، حمید، 1383، روششناسی و اندیشۀ سیاسی، فصلنامه علوم سیاسی، دورۀ 7، شمارۀ 28، صص 7‑16.
پارسانیا، حمید، 1395، روششناسی حکمت صدرایی، ویرایش دوم، قم، انتشارات کتاب فردا.
پایا، علی، 1375، جایگاه مفهوم صدق در آراء فوکو الف، نامه فرهنگ، شمارۀ 22، صص 88‑109.
پایا، علی، 1375، جایگاه مفهوم صدق در آراء فوکو ب، نامه فرهنگ، شمارۀ 23، صص 52‑69.
پستر، مارک، 1376، فوکو و نظریۀ عدم استمرار در تاریخ، ترجمه حسینعلی نوذری، تاریخ معاصر ایران، شمارۀ 1، صص 64‑90.
جمشیدی‌ها، غلامرضا، باینگانی، بهمن، 1390، فوکو، تاریخ و روششناسی تاریخی، برگ فرهنگ، شمارۀ 23، صص 174‑199.
دریفوس، هیوبرت، رابینو، پل، 1379، میشل فوکو فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک، ترجمه حسین بشیریه، تهران، نشر نی.
دریفوس، هیوبرت، 1382، وجود و قدرت هایدگر و فوکو، ترجمه حسینعلی شیدان شید، نامه فرهنگ، شمارۀ 49، صص 40‑51.
ریرا، آتولفو، 1386، ماتریالیسم تاریخی چیست؟، ترجمه میلاد مرادی. ketabnak.com
سیم، استورات، 1380، ساختارگرایی و پساساختارگرایی، مترجم فتاح محمدی، نشریه فارابی، شمارۀ 41، صص 111‑137.
صالحیزاده، عبدالهادی، 1390، درآمدی بر تحلیل گقتمان میشل فوکو، روشهای تحقیق کیفی، فصلنامه معرفت اجتماعی، سال دوم، شمارۀ سوم، صص 113‑141.
ضیمران، محمد، 1389، میشل فوکو: دانش و قدرت، تهران، انتشارات هرمس، چ5.
طباطبایی، محمدحسین، 1385، اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی: مرتضی مطهری، ج1، تهران، صدرا.
فوکو، میشل، 1378‌، باستانشناسی/تبارشناسی عقل روشنگری، ترجمه محمدسعید حنایی کاشانی، مجله ارغنون، شمارۀ 15، صص 217‑245.
فوکو، میشل، 1385، پیدایش کلینیک: دیرینه‌شناسی ادراک پزشکی، ترجمه یحیی امامی، تهران، انتشارات نقش و نگار.
فوکو، میشل، 1390، تاریخ جنون، ترجمه فاطمه ولیانی، تهران، انتشارات هرمس، چ9.
فوکو، میشل، 1395، دیرینهشناسی دانش، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران، نشر نی.
فوکو، میشل، 1379، سوژه و قدرت، (مؤخره ترجمه کتاب میشل فوکو فراسوی ساختارگرایی وهرمونتیک) ترجمه حسین بشیریه، تهران، نشر نی، صص 343‑365.
فوکو، میشل، 1378‌، مراقبت‌ و تنبیه‌: تـولد زنـدان، تـرجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران، نشر نی.
فوکو، میشل، 1389، نظم اشیا: دیرینه‌شناسی علوم انسانی، ترجمه یحیی امامی، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
فوکو، میشل، 1382، نظم گفتار، ترجمه باقر پرهام، تهران، مرکز، نشر اگه.
فوکو، میشل، 1390، نیچه، فروید، مارکس، ترجمه افشین جهاندیده و دیگران، تهران، نشر هرمس، چ 5.
کچوئیان، حسین، 1382، فوکو و دیرینهشناسی دانش: روایت تاریخ علوم انسانی از نوزایی تا مابعد تجدد، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ اول.
کرماللهی، نعمتالله، 1393، جزوه درسی کلاس روششناسی پژوهش در فرهنگ.
کوزنز، دیوید هوی و دیگران، 1380، فوکو در بوته نقد، ترجمه پیام یزدانجو (مقدمه مترجم/ مجموعه مقالات)، تهران، مرکز، چاپ اول.
گرامی، غلامحسین، 1390، انسان در اسلام، نشر معارف، چ پانزدهم.
لچت، جان، 1377، پنجاه متفکر بزرگ معاصر از ساختارگرایی تا پسامدرنیته، ترجمه محسن حکیمی، تهران، خجسته.
ماتسون، دونالد، 1392، گفتمانهای رسانه: تحلیل متون رسانه، ترجمه عبدالحسین کلانتری و بهزاد احمدی، دفتر مطالعات و برنامهریزی رسانهها، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی، 1382، آموزش فلسفه، ج1، تهران، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، چاپ سوم.
مطهری، مرتضی، 1370، فطرت، تهران، صدرا.      
ملاصدرا (صدرالدین) شیرازی، محمد بن ابراهیم، 1428ق، الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعه، ج 6، قم، طلیعه نور، چ2.
میرزایی، حسین، سلطانی‌بهرام، سعید، قاسم‌زاده، داود، 1391، عاملیت و ساختار در اندیشۀ میشل فوکو، مطالعات جامعهشناسی، شمارۀ 17، صص 55‑70.
نصیریپور، الهام، 1390، ارزیابی الگوی تحلیلی میشل فوکو در مطالعات دینی، قم، بوستان کتاب.
نصیریپور، الهام، 1391، انعکاس آرای میشل فوکو در اندیشۀ اجتماعی - سیاسی متفکران مسلمان، مطالعات اجتماعی ایران، سال ششم، شمارۀ 2 (پیاپی 18).
هنرمند، سعید، 2014م، درآمدی بر گفتمان فوکو: درباره قدرت، گفتمان، آگاهی، تاریخ و فضا، نشر جوان، چاپ اول.
هیپولیت، ژان، 1355، مقدمهای بر فلسفۀ تاریخ هگل، جلد 5، مترجم امیرحسین جهانبگلو، نشر الفبا، صص 93‑106.
ون دایک، تئون ای، 1389، مطالعاتی در تحلیل گفتمان از دستور متن تا گفتمانکاوی اعتقادی، گروه مترجمان، دفتر مطالعات و توسعۀ رسانهها، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ3.
یورگنسن، ماریان و فلیپس، لوئیز، 1389، نظریه و روش تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، تهران، نشر نی.
یزادنجو، پیام، 1380، پیشدرآمد ترجمه کتاب فوکو در بوتۀ نقد، تهران، نشر مرکز، چ1.