دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

راهکارهای مواجهه با چالش‌های هویتی نوجوان دوفضایی ایران معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران
2 دکتری دانش اجتماعی مسلمین دانشگاه باقرالعلوم
3 دانشجو دکتری سیاست گذاری فرهنگی دانشگاه باقرالعلوم
4 دانشجو دکتری فلسفه اخلاق دانشگاه قم
چکیده
نسل جدید ایران با چالش‌های متعدد هویتی ناشی از دوفضایی‌شدن ازجمله هویت سیال، متکثر، متضاد، متأثر از فرهنگ جهانی و کم‌تعلق نسبت به ارزش‌های ملی، دینی و فرهنگی کشور روبروست. وضعیت مذکور نیازمند شناخت عمیق و ارائه راه‌کارهای مؤثر برای مواجهه و برون‌رفت از این چالش است. این پژوهش با هدف دست‌یابی به راه‌کارهای حل چالش‌های هویتی نوجوانان، به روش تحلیل مضمون انجام شده است. داده‌های تحقیق از بازخوانی مقالات علمی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با صاحب‌نظران به‌دست آمده است. براساس یافته‌های تحقیق، راهبرد «توسعه و ارتقای زیست‌بوم هویت‌یابی نوجوانان» به‌عنوان راهبرد اصلی به دست آمد. این راهبرد شامل یازده مقوله اساسی است: ارتقای سواد رسانه‌ای، تربیت نوجوانان کنشگر رسانه‌ای، اصلاح نظام ارتباطات اجتماعی نوجوانان، تقویت نهادهای سنتی در راستای هویت‌بخشی، مواجهه هوشمندانه و منعطف با فرآیند جهانی‌شدن، رعایت اصول تربیتی در فرآیند هویت‌بخشی، بازشناسی و بازسازی سازه‌های معنایی هویت، طراحی اکوسیستم رشد و تعالی نوجوانان، توسعه حکمرانی مجازی هویت‌ساز، تولید محتوای رسانه‌ای هویت‌محور و مسئله‌شناسی دقیق و عمیق. این پژوهش بر ضرورت تعامل سازنده میان ارزش‌های بومی و تحولات جهانی برای کمک به نوجوانان در فرآیند هویت‌یابی تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها

§         احمدی‌آرا، مجید، ۱۴۰۰، تأثیر فضای مجازی بر عنصر هویت (بررسی تأثیر فضای مجازی بر عنصر هویت دانش‌آموزان دورۀ دوم متوسطۀ شهر کرمانشاه)، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشکدۀ علوم اجتماعی و تربیتی دانشگاه رازی.
§         احیائی،‌ پویان، ۱۳۹۴، فضای مجازی و تحولات هویتی در ایران، تهران، دارالفنون با همکاری نشر پارسینه.
§         اریکسون، اریک، ۱۳۹۶، مقدمات روان‌شناسی، ترجمۀسهیلا خاوردیان و سعید حسنزاده، تهران، پندار تابان.
§         اسماعیلی، معصومه، رادفر، مجید و باصری، علی، ۱۴۰۱، «نقش شبکه های اجتماعی در شکل‌گیری هویت فرهنگی جوانان»، مطالعات میانرشته‌ای ارتباطات و رسانه، دورۀ پنجم، زمستان 1401، شمارۀ 18، ص ۲۹۶۲.
§         امین‌پور، فاطمه، ۱۳۹۰، «فرهنگ‌پذیری دینی و رسانه»، مطالعات جوان و رسانه، ش۲، ص 10‑37.
§         بیک‌محمدی، میترا، 1401، «آثار فضای مجازی بر هویت کودکان»، رشد آموزش پیش‌دبستانی، ش 48، ص 8‑10.
§         تامپسون، مل، 1393، من، ترجمۀ سونا انزابی‌نژاد، چاپ چهارم، تهران، نشر گمان.
§         توانا، محمدعلی و هاشمی‌اصل، سید عبدالله، 1394، «درآمدی بر فضای مجازی فراقلمرویی و سیالیت هویت سوژه در پرتو تحلیل انتقادی بینامتنی»، مطالعات بین‌رشته‌ای در رسانه و فرهنگ، ش 9، ص 15‑36.
§         جعفرنژاد، سید ابوالفضل، 1387، «ایران امروز؛ بحران هویت در جوانی و نوجوانی»، زمانه، ش 67-68، ص 25‑30.
§         جعفری، فاطمه، بهرامی، سوسن و جعفری هرندی، رضا، 1400، «پیش‌بینی میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی براساس سبک‌های هویت در دانش‌آموزان شهر قم»، علوم و فنون مدیریت اطلاعات، ش 24، ص 219‑242.
§         جنکینز، ریچارد، ۱۳۸۱، هویت اجتماعی. ترجمۀ تورج یاراحمدی، تهران، شیرازه.
§         ‌حسینی، بشیر، گودرزی، اکرم، کشاورز، سوسن و نورانی، زهرا، 1400، «مطالعۀ تطبیقی و طراحی الگوی مفهومی سواد رسانه‌ای مبتنیبر اسناد تحولی آموزش‌وپرورش ایران»، مسائل کاربردی تعلیموتربیت اسلامی، ش 19، ص 13‑164.
§         خنیفر، حسین، 1396، اصول و مبانی روش‌های پژوهش کیفی رویکردی نو و کاربردی، تهران، انتشارات نگاه دانش.
§         داودی، کاظم و تاجیک اسماعیلی، سمیه، 1397، «رابطه میان میزان و نوع حضور در فضای مجازی با دلبستگی به مکان در میان دانش‌آموزان دورۀ اول و دوم متوسطه»، راهبرد اجتماعی فرهنگی، ش 26، ص 279‑317.
§         درشتی، حنانه، شیرمحمدی، مهدی و ادیبی، علیرضا، 1399، «تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر هویت نهاد خانواده»، بصیرت و تربیت اسلامی، ش 52، ص 123‑150.
§         ربانی، حدیث و علی‌آبادی، فاطمه، ۱۴۰۰ «تأثیر فضای مجازی بر سبک زندگی و هویت نوجوانان در دوران اپیدمی کرونا»، راهبردهای نو در روانشناسی و علوم تربیتی، ش 12، ص 172‑181.
§         رحمانی، نیره، ۱۴۰۲، «نقش سواد رسانهای و الگوی والد-فرزندی در شکلگیری هویت دینی فرزندان»، پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، زمستان 1402، شمارۀ 13، ص 26‑44. (doi.org/10.22034/riet.2023.15471.1216)
§         رحمانی میمند، مجتبی و غزایی گرگری، رقیه، 1401، «تغییرات هویتی دانش‌آموزان؛ بررسی آثار فضای مجازی و اینترنت»، رشد آموزش علوم اجتماعی،  ش 90، ص 13‑15.
§         رضائی امینلوئی و دیلمقانی، فرشید، ۱۳۹۷، «تحلیل بحران هویت قومی در ایران در بستر جهانی ‌شدن و فضای مجازی با رویکرد علم پایداری»، سیاست (دانشگاه تربیت مدرس)، ش 17، ص 105‑124.
§         رفیعی حصار، شهناز و سلیمانی، توران، 1396، بررسی تأثیر میزان استفاده از شبکه‌های مجازی بر هویت ملی و دینی دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه دورۀ دوم شهر اردبیل، تغییرات اجتماعی-فرهنگی (مطالعات علوم اجتماعی ایران سابق)، ش 53، ص 31‑45.
§         سعیدی‌پور، اسماعیل، 1395، اثرات رسانه‌ها با تأکید بر اینترنت بر هویت نوجوانان، جامعه، فرهنگ، رسانه، ش 16، ص 81‑98.
§         صفری شالی، رضا و عبدمولایی، آتیه، ۱۳۹۴، تأثیر عوامل اجتماعی شدن بر هویت نوجوانان (همسالان، مدرسه و رسانه)، خانواده و پژوهش، ش 27، ص ۱۱۷۱۳۶.
§         عاملی، سید سعیدرضا، ۱۴۰۳، سخنرانی در همایش ملی فلسفۀ فرهنگ، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، (بازدیدشده در تاریخ ۸ آذر ۱۴۰۳) https://rasanews.ir/003ELL
§         فرج‌زاده، غلامعلی، جعفری، علی، حبیبزاده، اصحاب، و سلطانی‌فر، محمد، 1401، بررسی مقایسه‌ای نقش رسانه‌های جمعی و اجتماعی در احساس تعهد به هویت ملی نوجوانان (مورد مطالعه: نوجوانان شهر اردبیل)، فصلنامه مطالعات ملی، ش 91، ص 105‑124.
§         فیاض‌پور، اعظم، 1400، بررسی رابطۀ الگوهای ارتباطی خانواده و اعتیاد به شبکه‌های مجازی با بحران هویت در نوجوانان مضطرب، دانش انتظامی سمنان، ش 40، ص ۹۲۳.
§         فیرحی، داود، 1386، نسبیت هویت‌ها و خردههویت‌ها، در کتاب: علیخانی، علی‌اکبر، مبانی نظری هویت و بحران هویت، تهران، سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
§         قلی‌بیکیان، بهجت، ۱۳۹۲، تأثیر فضای مجازی بر هویت اجتماعی جوانان با تأکید بر هویت قومی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، رشتۀ علوم اجتماعی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ‌آزاد اسلامی واحد تهران شرق، قیامدشت.
§         قنبری آلانق، محسن، 1398، صلح‌سازی ایمان‌محور در فضای مجازی، زندگی پاک، ش 17، ص 85‑99.
§         قنبری برزیان، علی، 1396، تأثیر فراغت مجازی و بازی‌های رایانه‌ای بر هویت دینی نوجوانان، مطالعات فرهنگ ارتباطات، ش  39، ص 97‑120.
§         کنگاوری، سوسن و کنگاوری، کوثر، 1402، بررسی تأثیر فضای مجازی بر تغییر هویت در نوجوانان، ارائه‌شده در اولین کنفرانس بین‌المللی روانشناسی، علوم اجتماعی، علوم تربیتی و فلسفه، بابل.
§         کوچکزائی، مصطفی، فیضیان، مجیدرضا و شاه‌آبادی، محمد، 1397، بررسی سلبریتی‌سازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه، فصلنامه جامعه، فرهنگ و رسانه، ش 29، ص 103‑121.
§         گیدنز، آنتونی، 1378، تجدد و تشخص: جامعه و هویت شخصی در عصر جدید، ترجمۀ ناصر موفقیان، تهران، نشر نی.
§         مرادی، سید حسین، ۱۴۰۳، بررسی نقش شناخت اجتماعی در شکل‌گیری هویت گروهی نوجوانان، مجله شناخت، رفتار، یادگیری، بی‌شماره.
§         مرتضایی فریزهندی، کبری و ادریسی، افسانه، 1393، هویت‌یابی ملی در فضای رسانه‌ای، مطالعات ملی، ش 58، ص 75‑94.
§         نجفی علمی، محمود، 1389، فناوری اطلاعات، نوجوانان و بحران هویت، رهاورد نور، ش 49، ص 12‑32.
§         نعمتی، فاطمه، بلند، حسن و صیادی، علی، 1401، بررسی نقش واسطه‌ای بحران هویت و انسجام خانواده در تعیین رابطۀ مشارکت در شبکه‌های اجتماعی با نگرانی از تصویر بدنی در میان دانش‌آموزان، پژوهش‌های مشاوره، ش ۸۱، ص ۲۵۶۲۸۰.
§  Berzonsky, Michael & Branje, Susan & Meeus, Wim, 2007, Identity-Processing Style, Psychosocial Resources, and Adolescents' Perceptions of Parent-Adolescent Relations, Journal of Early Adolescence - J EARLY ADOLESCENCE. 27, 324—345. 10. 1177/0272431607302006.
§  Donath, Judith, S., 1998, Identity and deception in the virtual community, Prepared for: Kollock, P. and Smith M. (eds).Communities in Cyberspace, London: Routledge.
§  Erikson, E. H., 1968, Identity: Youth and crisis. W.W. Norton & Company.
§  Erikson, E. H, 1956, The Problem of Ego Identity, Journal of the American Psychoanalytic Association, 4(1), 56—121. https: //doi. org/10. 1177/000306515600400104.
§  Jacqueline Nesi, Eva H. Telzer & Mitchell J. Prinstein, 2022, HANDBOOK OF Adolescent Digital Media Use Mental Health, Published online by Cambridge University Press.
§  Kamakshi, Malik, 2024, Integrating Digital Citizenship Education in the Contemporary Educational Ecosystem, 357—376. doi: 10.1201/9781032713366-25.
§  Kopelman, S., 2009, The effect of culture and power on cooperation in commons dilemmas: Implications for global resource management, Organization Behavior and Human Decision Processes (OBHDP), 108, 153—163. doi: 10. 1016/j. obhdp. 2008. 06. 004.
§  Lazarus, R. S., & Folkman, S,. 1984, Stress, appraisal, and coping, Springer Publishing Company.
§  Marcia, J. E., 1993, The status of the statuses: Research review, In J. Marcia, A. Waterman, & S. Archer (Eds.), Ego identity: A handbook for psychosocial research (pp. 22—41). Springer.
§  Marcia, James, 2007, Ego Identity and Personality Disorders, Journal of personality disorders, 20. 577-96. 10. 1521/pedi. 2006. 20. 6. 577.
§  McAdams, D. P., 2013, The redemptive self: Stories Americans live by, Oxford University Press.
§  Pieterse, Nederveen, J., 2009, Globalization and Culture: Global Mélange, United States: Rowman & Littlefield.
§  Project Management Institute, 2021, A guide to the project management body of knowledge (PMBOK guide) (7th ed), Project Management Institute.
§  Sun, C. Y.-Y., & Goschnick, S. (2022). Formation and Control of Identity. In Research Anthology on Usage, Identity, and Impact of Social Media on Society and Culture (pp. 198–227). IGI Global. https://doi.org/10.4018/978-1-6684-6307-9.ch011.
§  Vytkalov, S., Petrova, I., Goncharova, O., Herchanivska, P., & Kravchenko, A., 2024, Digital culture in the virtual space, Multidisciplinary Reviews, 7, 2024spe033. https://doi.org/10.31893/multirev.2024spe033.
§  WHO, 2023, Global Accelerated Action for the Health of Adolescents (AA-HA!) - Second edition: Guidance to support country implementation. Retrieved from https: //www. who. int/publications/i/item/9789240081765.
§  World Bank, 1989, Sub-Saharan Africa: From Crisis to Sustainable Growth, A Long-Term Perspective Study, Washington D.C.