دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

گونه‌شناسی کنشگری بانوان طلبه ایرانی در شبکه اجتماعی اینستاگرام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه باقرالعلوم
2 پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
چکیده
ظهور و گسترش شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه اینستاگرام، زمینه‌ای نوین برای شکل‌گیری الگوهای تعاملی و بازتعریف عناصر فرهنگی فراهم کرده است. در این فضا، جوامع آنلاین به بستری برای بازسازی هویت فردی تبدیل شده‌اند؛ فرایندی که در آن پیوند میان جهان واقعی و مجازی از خلال آواتارها و بازنمایی‌های انتخاب‌شده کاربران شکل می‌گیرد. این پژوهش با اتکا به نظریه بازنمایی «خود» از منظر اروینگ گافمن، به تحلیل نحوه کنشگری بانوان طلبه در اینستاگرام می‌پردازد و ابعاد هویتی، مجازی و مخاطب‌محور این کنشگری را مورد واکاوی قرار می‌دهد. باتوجه‌به حضور روزافزون این گروه در فضای مجازی، پشتوانه‌های دینی و رسالت تبلیغی آنان، هدف مطالعه، گونه‌شناسی الگوهای کنشگری بانوان طلبه در این پلتفرم است. با بهره‌گیری از رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای جهت‌دار، دو گونه اصلی از کنشگری شناسایی شده است: ۱) کنشگری در قالب «سبک زندگی» و ۲) کنشگری مبتنی بر «مسئولیت‌پذیری اجتماعی». گونه نخست شامل پنج زیرگونه است: اصالت معنای زندگی، اصالت تصویر زندگی، زندگی عاشقانه، حقیقت الهی و واقعیت کاریکاتوری و سبک مینیمالیستی مدرن. گونه دوم نیز سه زیرگونه را در بر می‌گیرد: امدادگر اجتماعی زنانه، مرجعیت زنانه دینی، و دختر تمدن‌ساز.
تحلیل این الگوهای کنشگری، به شناسایی چهار نوع «خود» بازنمایی شده در اینستاگرام انجامید: ۱) خود معناگرا، ۲) خود تأمل گرا، ۳) خود سیال، و ۴) خود مرجع. این یافته‌ها، افق‌های تازه‌ای در درک بازنمایی هویت، نقش‌آفرینی و کنشگری مذهبی زنان در بستر شبکه‌های اجتماعی می‌گشاید.
کلیدواژه‌ها

 
1.       تربتی، سروناز، ۱۳۸۴، عملکرد خود در واقعیت مجازی، پژوهش‌های ارتباطی، شمارۀ ۴۴، ص 151138.
2.       حجت، سید حسین و کلانتری خلیل‌آباد، حسین، ۱۳۹۵، تحلیل شاخص‌های مؤثر بر شکل‌گیری هویت مکان در مجتمع‌های مسکونی (نمونۀ موردی: شهر جدید پرند)، نشریۀ هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی ۲۱، شمارۀ ۲، ص 518.
3.       حسنی، حسین و کلانتری، عبدالحسین، ۱۳۹۶، تحلیل پدیدارشناختی تجربه زیستۀ کاربران شبکۀ اجتماعی تصویری اینستاگرام در ایران، فصلنامه مطالعات فرهنگ ارتباطات ۱۸، شمارۀ ۴۰، ص 3362.
4.       دریفوس، هیوبرت ال، ۱۳۸۳، دربارۀ اینترنت، ترجمه علی فارسی‌نژاد، تهران، نشر ساقی.
5.       قاسمی، حامد، ۱۳۹۲، دکترین زندگی دوم سایبری، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.
6.       کبیری سامانی، امیر، ملکوتی، آزاده و یادگاری، زهره، ۱۳۹۵، بازشناسی معنی خانه در قرآن، رهیافتی در جهت تبیین مبانی نظری خانه، باغ نظر ۱۳، شمارۀ ۴۵، ص ۶۱۷۶.
7.       مارش، دیوید و استوکر، جری، ۱۳۸۸، روش و نظریه در علوم سیاسی. ترجمه امیرمحمد حاجی یوسفی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی.
8.       نیومن، ویلیام لارنس، ۱۳۹۰، شیوه‌های پژوهش اجتماعی: رویکردهای کیفی و کمی. ترجمه حسن دانایی‌فرد و حسین کاظمی، تهران، مؤسسۀ کتاب مهربان نشر.
9.      Assarroudi, Abdolghader, Fatemeh Heshmati Nabavi, Mohammad Reza Armat, Abbas Ebadi, and Mojtaba Vaismoradi, 2010, "Directed Qualitative Content Analysis: The Description and Elaboration of Its Underpinning Methods and Data Analysis Process." Journal of Research in Nursing. Accessed July 8, 2025. https://nls.ldls.org.uk/welcome.html?lsidyva2f13073.
10.  Georgieva, Irina, and Georgi V. Georgiev, 2020, "Reconstructing Personal Stories in Virtual Reality as a Mechanism to Recover the Self." International Journal of Environmental Research and Public Health 17, no. 1: 26. https://doi.org/10.3390/ijerph17010026.
11.  Heidegger, Martin, 1971, "Building, Dwelling, Thinking." In Poetry, Language, Thought, edited by Albert Hofstadter, 143–62. Harper & Row.
12.  Hurley, Zahra, 2021, "Arab Women's Veiled Affordances on Instagram: A Feminist Semiotic Inquiry." Feminist Media Studies. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/14680777.2021.1986848.
13.  Kedan, Sofie, 2023, "The Role of Women in the Reforms in Saudi Arabia." Master's thesis, Charles University. Charles University Digital Repository. https://dspace.cuni.cz/handle/20.500.11956/182101.
14.  Kozharinova, Maria, and Lev Manovich, 2024, "Instagram as a Narrative Platform." First Monday 29, no. 3. https://doi.org/10.5210/fm.v29i3.12497.
15.  Mir-Hosseini, Ziba, 1999, Islam and Gender: The Religious Debate in Contemporary Iran. Princeton University Press.
16.  Nielsen, R. A, 2020, "The Rise and Impact of Muslim Women Preaching Online." In The Oxford Handbook of Politics in Muslim Societies, edited by Marwa Cammett and Paul Jones, 501‑20. Oxford University Press.
17.  Nisa, Eva F, 2022, Face-veiled Women in Contemporary Indonesia. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003246442.
18.  Papacharissi, Zizi, 2010, A Networked Self: Identity, Community and Culture on Social Network Sites. New York: Routledge.
19.  Piela, Anna, 2011, Muslim Women Online: Faith and Identity in Virtual Space. Routledge.
20.  Robinson, Laura, 2007, "The Cyberself: The Self-ing Project Goes Online, Symbolic Interaction in the Digital Age." New Media & Society 9, no. 1: 93‑110.
21.  Sloan, Luke, and Anabel Quan-Haase, eds, 2017, The SAGE Handbook of Social Media Research Methods. Los Angeles: SAGE Publications.
22.  Smith, Greg, 2006, Erving Goffman. London: Routledge.
23.  Stefanova, Stanislava, 2025, "Beyond Victimhood: Women as Agents of Change in Humanitarian Crises." International Journal of Innovative Science and Research Technology (IJISRT), IJISRT25MAR1392: 1872‑76. DOI: 10.38124/ijisrt/25mar1392. https://www.ijisrt.com/beyond-victimhood-women-as-agents-of-change-in-humanitarian-crises.
Uyuni, Budi, Kiki Melly Arief, and Muhammad Adnan, 2023, "Contribution of Woman Ulama in The Digital Era." International Journal of Emerging Issues in Islamic Studies 3, no. 1: 1‑11. https://doi.org/10.31098/ijeiis.v3i1.1239