دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

سواد معنوی: کلید تحول در سیاست‌گذاری‌های تربیت معلم ایران؛ تحلیل راهبردی و نوین در نظام آموزشی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان تهران پردیس شهید چمران
چکیده
از ضروری‏ترین مسائل در حوزه ساحت‏های حاکمیتی، مسأله سیاست‏گذاری است. این ضرورت در امورحکمرانی آموزش عمومی که بر عهده آموزش و پرورش است و سواد مورد نیاز شهروندان را جهت ایفای نقش در وظایف فردی و اجتماعی تامین می‏کند، از اولویت ویژه‏ای برخور داراست. پژوهش حاضر با هدف تبیین و تحلیل جایگاه سواد معنوی در سیاستگذاری تربیتِ معلم، مطابق اسناد بالا دستی، صورت گرفته است و با روش توصیفی- تحلیلی و تجزیه و تحلیل و شیوه‌های اکتشافی و سنتزپژوهی و جمع‌آوری و از داده‌های اسنادی، کتابخانه‌ای و سامانه های برخط بهره جویی نگاشته شده است. نتایج پژوهش نشان می‏دهد که مطابق استلزامات اسناد بالا دستی در سیاست‏گذاری آموزش عمومی ایجاب می‏کند متعلمان از مراتب حیات طیبه در زندگی برخوردار گردند. از آنجا که در اسلام، هدف از خلقت انسان قرب الهی است، که با تبعیت انسان از امر و نهی الهی و عمل به تکالیف و شریعت حاصل می شود، لذا ضرورت دارد متعلمان آموزش عمومی، از سواد معنوی برخوردار شوند؛ لذا از آنجا که نقش معلم در مجموعه عوامل آموزشی، نفشی بی‌بدیل تلقی می‏شود، ضرورت دارد در راس سیاست‏گذاری‏های مرتبط با آموزش و پرورش و سیاست‏گذاری در امر تربیتِ معلمان، سواد معنوی با تاکید بر دانش متنی به عنوان جوهره ذاتی هر گونه سیاستگذاری در همه ساحت‏های « نظام جامع تربیت معلم» دانشگاه فرهنگیان مورد اولویّت و اوّلیت قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
نهج‌البلاغه
صحیفه سجادیه
1.       ابن‌بابویه، محمد بن ‏علی، 1383، علل الشرایع و الاحکام، ترجمۀ سید محمدجواد ذهنی تهرانی، تهران، مؤمنین.
2.       اسدی گرمارودی، اسدالله، 1403، معنویت دینی و راه‏های دستیابی به آن با توجه به منابع معتبر اسلامی، همایش سلامت معنوی با رویکرد مراقبت معنوی، دانشگاه علوم پژشکی شهید بهشتی، ص 1‑13.
3.       تافلر، الوین، تافلر، هایدی، 1376، به‌سوی تمدن جدید، ترجمۀ محمدرضا جعفری، تهران، سیمرغ.
4.       تیموری، هادی، صفری، علی، جهانبازی گوجانی، افشین، و بابااحمدی میلانی، زهرا، 1399، بررسی تأثیر معنویت در محیط کار بر هویت ‌‌سازمانی با نقش میانجی سلامت ‌سازمانی و رفتار انحرافی. جامعه‌شناسی کاربردی، سال سی و دوم، تابستان ۱۴۰۰، شمارۀ ۲ (پیاپی ۸۲)، ص ۲۹‑۴۸.
5.       جلیلی قاسم‏آقا، امید، 1397، سیاست‏گذاری: مفاهیم، الگوها و فرایندها، رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری، دورۀ 2، شمارۀ 4، ص 106‑114.
6.       خامنه‏ای، سید علی، 1402، بیانات دیدار با جمعی از معلمان و فرهنگیان سراسر کشور در 12 اردیبهشت‏ماه، سایت مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی).
7.       خامنه‏ای، سید علی، 1398، بیانات دیدار با مجمع عالی فرماندهان سپاه در 10 مهرماه، سایت مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی).
8.       خامنه‏ای، سید علی، 1395، بیانات دیدار با اعضای انجمن‌های اسلامی دانش‌آموزان در 1 اردیبهشت‏ماه، سایت مقام معظم رهبری (مدظلهالعالی).
9.       خامنه‏ای، سید علی، 1374، بیانات مراسم سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) در ۱۴ خردادماه، سایت مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی).
10.    خمینی، سید روح‌اله، 1368، صحیفه امام، ج۱۷، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
11.    دهخدا، علی‏اکبر، 1373، لغت‏نامۀ دهخدا، تهران، دانشگاه تهران.
12.    رجبی، ابوذر، 1396، بررسی نقش شریعت در معنویت دینی از منظر ملاصدرا، اندیشۀ نوین دینی، ش 50، ص 45‑64.
13.    رخ‏شاد، محمدحسین، 1384، در محضر علامه طباطبایی، قم، نهاوندی.
14.    رضایی، منیره، 1398، شایستگی‏های حرفه‏ای معلمان: گذشته، حال و آینده، فصلنامه تعلیم‌وتربیت، ش 138، ص 129‑150.
15.    ساراسوراتی، بایدیاناس، 1376، معنویت و قرن بیست و یکم، چشم‏انداز ارتباطات فرهنگی، ش 5، ص 38‑39.
16.    سیاح، احمد، 1385، لغت‌نامه یا فرهنگ بزرگ جامع نوین سیاح، ترجمۀ المنجد با اضافات، تهران، انتشارات اسلام.
17.    شریعتمداری، علی، 1385، تربیت معنوی و تغییر برنامۀ درسی. فصلنامه مطالعات برنامۀ درسی، 1(2)، ص 7‑28.
18.    شریعتی، مرتضی، ۱۳۹۸، اخلاق و تربیت در اسلام، مرکز نشر دانشگاهی.
19.    شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۱۳۹۱، سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، تهران، شورای عالی انقلاب فرهنگی.
20.    طباطبایی، محمدحسین، 1363، تفسیر المیزان، ج18، تهران، بنیاد علمی و فکری علامه طباطبائی با همکاری نشر رجایی و امیرکبیر.
21.    عمید، حسن، 1369، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر.
22.    فنایی اشکوری، محمد، 1384، بحران معرفت: نقد عقلانیت و معنویت تجددگرا، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
23.    فونتانا، دیوید، 1385، روان‌شناسی دین و معنویت، ترجمۀ الف ساوار، قم، ادیان.
24.    قاسمی‏زاده، علیرضا، حیدرپناه، علیرضا، 1394، تربیتمعلم و سیاستگذاری در آموزشوپرورش، پنجمین همایش بین‌المللی مدیریت، اقتصاد و توسعه.
25.    کار، دیوید، هالدن، جان، 1403، مجموعه مقالات: معنویت، فلسفه و تعلیموتربیت، ترجمۀ عبدالله غلامرضاکاشی، اصفهان، آرما.
26.    کاظمی، علی، ۱۴۰0. سواد معنوی: مبانی و کاربست‌ها، انتشارات کتابخانه فرهنگ.
27.    کلینی رازی، محمد، 1387، الکافی، ج2، قم، دارالحدیث.
28.    کیانی، مریم، 1400، سواد معنوی در چارچوب اسلام، تهران، دفتر انتشارات و فناوری آموزشی.
29.    مطهری، مرتضی، 1383، مجموعه آثار، ج15، تهران، صدرا.
30.    معاونت حقوقی ریاست جمهوری، 1395، مجموعه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات.
31.    معصومی‏فرد، مرجان، زندی، بهمن، 1397، اولویت‏های یادگیری مادام‏العمر در قالب سوادهای عصر حاضر از دیدگاه استادان و دانشجویان، پژوهش در یادگیری آموزشگاهی و مجازی، دورۀ 6، شمارۀ 3، ص 65‑80.
32.    معین، محمد، 1386، فرهنگ معین، تهران، زرین.
33.    مکارم شیرازى، ناصر، 1353، تفسیر نمونه، ج22، تهران، دار الکتب الاسلامیه.
34.    مکارم شیرازی، ناصر، 1387، مفاتیح نوین، قم، مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب(ع).
35.    ملکی، حسن، رضایی، مهدی، 1398، تربیت معنوی و کارکردهای تربیتی آن در تعلیم‎وتربیت، فصلنامه تعلیم‌وتربیت اسلامی، 26(1)، ص 15‑36.
36.    موسوی، سید هادی، شاهرخی، سید احمدرضا، قدسی‏فر، نصیبه، 1402، ماهیت و نقش معنویت در تمدن نوین اسلامی از دیدگاه آیت‎الله خامنه‏ای، مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، ش 12، ص 315‑339.
37.    میرزایی، مهدی، 1400، بررسی شایستگی‏های معنوی و اخلاقی معلم در جهت رشد سواد تربیتی، با مروری بر فصل دوم بیانیۀ گام دوم انقلاب اسلامی، دوفصلنامه‏ سواد تربیتی معلم، دورۀ 1، شمارۀ 1، ص 153‑174.
38.    نائینی، محمدکاظم و همکاران، 1381، طرح جامع نظام تربیتمعلم ایران، تهران، دفتر ارتقای حرفه‌ای فرهنگیان وزارت آموزشوپرورش.
39.    نصراللهی، حسین، نیک‌منش، محمدرضا، محمدی، مهدی، 1397، بازنمایی: سیر تحول تربیت معنوی و دلالت‌های آن در تعلیموتربیت، فصلنامه مطالعات برنامۀ درسی، 13(50)، ص 25‑48.
40.    نوربخش، رضا، قربانی، سعید، ۱۳۹۷، تربیت معنوی و اخلاقی: رویکردها و چالش‌ها، انتشارات سمت.
41.    نیک‌منش، محمدرضا، محمدی، مهدی، و احمدی، سمیه، 1399، اثر رهبری معنوی اسلامی بر سلامت معنوی معلمان با نقش‌های میانجی سرمایۀ معنوی و هوش معنوی، فصلنامه پژوهش‌های تربیتی، 16(4)، ص 89‑110.
42.    نیک‌منش، محمدرضا، احمدی، سمیه، محمدی، مهدی، 1400، طراحی و اعتباربخشی الگوی برنامۀ درسی معنوی در دانشگاه فرهنگیان، فصلنامه نوآوری‌های آموزشی، 23(3)، ص 55‑78.
43.    نیک‌منش، محمدرضا، محمدی، مهدی، احمدی، سمیه، 1401، بررسی شایستگی‌های معنوی و اخلاقی معلم در جهت رشد سواد تربیتی، براساس بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی، فصلنامه تربیت اسلامی، 30(2)، ص 101‑124.
44.    وحدانی‏نیا، ولی‏الله، دورودی، مسعود، 1398، سیاست‏گذاری عمومی متأخر؛ گذار از حکومت‎محوری به حکمرانی، فصلنامه دولت‏پژوهی، سال پنجم، شمارۀ 18، ص 131‑170.
45.    وزارت آموزش‏وپروش جمهوری اسلامی ایران، 1398، سند برنامۀ زیرنظام تربیتمعلم و تأمین منابع انسانی نظام تعلیم‎وتربیت رسمی و عمومی جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
46.    وزارت آموزش‌وپرورش، 1390، سند راهبردی تحول بنیادین نظام تعلیم‌وتربیت رسمی و عمومی جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
47.    وزارت آموزش‌وپرورش جمهوری اسلامی ایران، 1390، سند مبانی نظری تحول بنیادین در نظام تعلیم‌وتربیت رسمی و عمومی جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
48.    هینلز، جان ر، 1387، راهنمای ادیان زنده، ترجمۀ عبدالرحیم گواهی، قم، بوستان کتاب.
49.    یوسفی، محمد، ۱۳۹۶، سواد معنوی و توسعۀ پایدار، انتشارات جهاد دانشگاهی.
50.  Brown, T., 2019, Integrating spiritual values in teacher training programs, International Journal of Educational Policy, 12(4), p 223‑238.
51.  de Caussade, J. P., 1975, Abandonment to Divine Providence, trans. J. Beevers, New York, Image, Doubleday.
52.  Fowler, J. W.,1981, Stage of Faith: the Psychology of Human Development and the Quest for Meaning, San Francisco, Harper & Row.
53.  Fowler, J. W., & Keen, S., 1978, Life Maps: Conversation on the Journey of Faith, Waco. Texas, Word Books.
54.  Geigle, D., 2012, Workplace Spirituality Empirical Research, A Literature Review, Business and Management Review, vol 2 (10), p 14‑27.
55.  Giacalone, R. A., 2019, Spirituality in the Workplace: A Review and Research Agenda, Journal of Management, 45(1), p 232‑260.
56.  Gibbons, P.,1999, Spirituality at Work: Definitions, Measures, and Validity Claims, Birkbeck College, University of London, Paul Gibbons. Htm.
57.  Johnson, L., 2020, Spiritual literacy and effective teaching practices, Educational Research Review, 45, p 102‑120.
58.  Karakas, F., 2010, Spirituality and performance in organizations: A literature review, Journal of Business Ethics, 94(1), p 45‑53.
59.  King, D., 2008, Rethinking leadership: A spiritual perspective, Leadership Quarterly, 19(1), p 34‑45.
60.  Palotta, D., Cavanagh, S., & Lee, J., 2019, Understanding Spirituality and the Quest for Meaning, Journal of Social Issues, 75(1), p 142‑159.
61.  Phelps, A., 2020, The Role of Emotional Intelligence in Spiritual Development, Journal of Spirituality in Mental Health, 22(2), p 113‑127.
62.  Roof, R., et al., 2017, Spirituality and job satisfaction: A meta-analysis, Journal of Management, 43(3), p 89‑102.
63.  Sheikhalishahi, M., Atri, E., Radman-Kian, A., Sabaei, Khodabandeh-Yalabadi, A., Sheikhalishahi, M., Torabi, S. A., Naderpour, M., & Radmankian, A., 2024, Enhancing supply chain resilience under disruption: analysis of the farmed data by Monte Carlo simulation, International Journal of Systems Science: Operations & Logistics, vol 11 (1), 2398573, p 1‑25.
64.  Stead, J. G., & Stead, W. E., 2016, Sustainability and spirituality: A strategic approach, Journal of Business Ethics, 135(1), p 56‑72.
65.  UNESCO., 2004, Literacy for Life. EFA Global Monitoring Report, Paris, UNESCO & The Plurality of Literacy and its implications for Policies and Programs (PDF). UNESCO Education Sector Position Paper, p 13.
66.  Zohar, D., 2012, Spiritual intelligence: The ultimate intelligence, Bloomsbury Publishing, p 67‑89.