دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

بازخوانی حکمت عملی و بازسازی الگوی نظریۀ سیاستی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدهادی شریعتی 1
نعمت‌الله کرم‌اللهی 2
1 دانشجوی دکتری رشته سیاست‌گذاری فرهنگی دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام قم
2 دانشیار دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، قم
چکیده
خط‌مشی یک الگوی راهنما برای هماهنگ‌سازی بازیگران حل یک‌ مسئلۀ عمومی است. شکل‌گیری یک خط‌مشی، به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی، خود نیازمند تأمین زمینه‌های معرفتی و غیرمعرفتی متعددی است. این متن تلاش می‌کند برخلاف رویکردی که به بازخوانی مکرر نظریه‌های مدرن مشغول است، با بازخوانی حکمت عملی، به بازسازی الگوی نظریۀ سیاستی براساس ظرفیت‌های حکمت عملی بپردازد. نظریۀ سیاستی زمینه‌های معرفتی موردنیاز خط‌مشی را در قالب پاسخ به سه پرسش «هستی‌شناختی»، «سعادت‌شناختی» و «مسئله‌شناختیِ» خط‌مشی تأمین می‌کند. حکمت عملی نیز دانشی برهانی است که معرفتی یقینی را دربارۀ پدیده‌های ارادی و انسانی، ازحیث نیل به سعادت تولید می‌کند. این دانش سترگ، از سه بخش توصیفی، تقدیری و تجویزی تشکیل شده‌است. بخش توصیفی حکمت عملی با ارائۀ هستی‌شناسی لایه‌مند برای پدیدۀ سیاستی، پرسش اول نظریۀ سیاستی را پاسخ می‌گوید. همین بخش با صورت‌بندی مفهوم سعادت و همچنین همراهی با بخش تقدیری حکمت عملی، پاسخ پرسش دوم نظریۀ سیاستی را تأمین می‌کند. دستیابی به بینش نظری موردنیاز برای ادراک و ساختاردهی مسئلۀ سیاستی نیز با ادغام دو بخش توصیفی و تقدیری حاصل می‌آید.
کلیدواژه‌ها
نظریه سیاستی
حکمت عملی
زمینه‌های معرفتی خط‌مشی
سعادت‌شناسی
اقتباس
خط‌مشی‌گذاری دینداری
  1. ‏‫ ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، 1368، تسع الرسائل فی الحکمة و الطبیعیات، قاهره، دار العرب.
  2. ‏‫ ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، ۱۴۰۵، الشفاء: المنطق (ج 4)، قم، مکتبة آیة ‌الله‌ العظمی المرعشی النجفی(ره).
  3. ‏‫ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، 1371، المباحثات، قم، بیدار.
  4. ‏‫ارسطو، ۱۳۸۵، اخلاق نیکوماخوس، (مترجم: محمدحسن لطفی)، تهران، طرح نو.
  5. ‏‫الوانی‌، سید مهدی‌، و فتاح‌ شریف‌زاده‌، ۱۳۸۳، فرایند خط مشی‌گذاری‌ عمومی‌ (ویراست2)، تهران‌، دانشگاه‌ علامه‌ طباطبایی‌، مرکز چاپ‌ و انتشارات‌.
  6. ‏‫اندرسون، جیمز، ۱۳۸۵، مقدمه‌ای بر سیاست گذاری عمومی، (مترجم: کیومرث اشتریان)، فرهنگ اندیشه، پنجم(18).
  7. ‏‫انصاریان، زهیر، ۱۳۹۸، مناسبات ملت نبوی و حکمت عملی در اندیشۀ فارابی، پژوهشنامۀ فلسفۀ دین، 33(17)، ص63‑85.
  8. ‏‫پارسانیا، حمید، ۱۳۸۷، بازسازی علم مدرن و بازخوانی علم دینی، راهبرد فرهنگ، 3(1)، ص‌‌17‑
  9. ‏‫پارسانیا، حمید، ۱۳۹۲الف‌، جهان‌های اجتماعی، قم، کتاب فردا.
  10. ‏‫پارسانیا، حمید، ۱۳۹۶، فارابی و بازشناسی نقش اجتماعی علم فقه؛ درس‌گفتارهای استاد پارسانیا، جلسۀ چهارم، علوم انسانی اسلامی صدرا، 24(0)، ص157‑171.
  11. ‏‫پارسانیا، حمید، ۱۳۹۲ب‌، نظریه و فرهنگ: روش‌شناسی بنیادین تکوین نظریه‌های علمی، راهبرد فرهنگ، 23(6)، ص‌7‑28.
  12. ‏‫جوادی آملی، عبدالله،۱۳۸۹، منزلت عقل در هندسۀ معرفت دینی، (ویراستاران: احمد واعظی‌ و حسین‌ شفیعی‌)، قم، اسراء.
  13. ‏‫حسینی، عبدالرحیم، ۱۳۸۹، بازاندیشی نظریۀ سعادت در فلسفۀ اسلامی. فلسفۀ دین، 7(7)، ص63‑82.
  14. ‏‫دان، ویلیام ان، ۱۴۰۲، تحلیل خط‌مشی عمومی: رویکرد یکپارچه. (مترجم: حسن دانایی‌فرد) ، تهران، سمت. (نشر اثر اصلی، ۱۴۰۲).
  15. دانایی‌فرد، حسن، و مرتضی جوانعلی آذر، ۱۳۹۸، خط‌مشی‌گذاری عمومی و ساخت اجتماعی واقعیت، تهران، دانشگاه امام صادق(ع).
  16. دانایی‌فرد، حسن، سید مهدی‌ الوانی‌، و عادل‌آذر، ۱۳۹۲، روش‌شناسی پژوهش کیفی در مدیریت: رویکردی جامع (ویراست ؟)، تهران، صفار.
  17. دانایی‌فرد، حسن، ۱۴۰۱، روش‌شناسی مطالعات دلالت‌‌پژوهی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  18. ‏‫دانایی‌فرد، حسن، ۱۳۹۵، روش‌شناسی مطالعات دلالت‌پژوهی در علوم اجتماعی و انسانی: بنیان‌ها، تعاریف، اهمیت، رویکردها و مراحل اجرا، روش‌شناسی علوم انسانی، 86(22)، ص39‑72.
  19. ‏‫دانش‌فرد، کرم‌الله‌، ۱۳۸۸، فرایند خط‌مشی‌گذاری عمومی، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.
  20. ‏‫ساباتیه، ‏‫پل ا، ۱۳۹۳، نظریه‌های فرایند خط‌‌مشی عمومی، (مترجم: حسن دانایی‌فرد)، تهران، صفار.
  21. ‏‫شفریتز، جی‌ ام، و کریستوفر پی بوریک، ‏‫۱۳۹۰، سیاست‌گذاری عمومی در ایالات متحدۀ آمریکا، (مترجم: حمیدرضا ملک‌‌محمدی‌)، تهران، ‫دانشگاه امام صادق(ع).
  22. ‏‫صفایی، امیر، ۱۴۰۰، نظریۀ سیاستی و برنامه‌ریزی محیط زیست (مطالعۀ موردی: نظریۀ توسعۀ پایدار)، اندیشه راهبردی شهرسازی دوره (1).
  23. ‏‫ فارابی‌، محمد بن‌ محمد، ۱۴۰۱، تحصیل‌السعادة، (مترجم: جعفر آل‌یاسین‌، بیروت، دار الاندلس.
  24. فارابی، محمد بن محمد، ۱۹۷۰، کتاب الحروف، بیروت، دار المشرق.
  25. ‏‫فارابی، محمد بن محمد، 1991، الملة‌ و نصوص‌ أخری، بیروت، دار المشرق.
  26. فارابی، محمد بن محمد، ۱۴۰۸، المنطقیات للفارابی (ج 3)، قم، کتابخانۀ عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی(ره).
  27. ‏‫فرست، اینگر، و پال رپستاد، ۱۳۹۴، درآمدی بر جامعه‌شناسی دین: چشم اندازهای کلاسیک و معاصر، (مترجمان: مجید جعفریان، و حسن محدثی)، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب.
  28. ‏‫قلی‌پور، رحمت‌الله، ۱۳۸۷، تصمیم‌گیری سازمانی و خط‌مشی‌‌گذاری عمومی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعۀ علوم انسانی.
  29. ‏‫لوزیک، ‏‫دانیلین آر، ۱۳۸۳، نگرشی‌ نو در تحلیل‌ مسائل‌ اجتماعی، (مترجم: سعید معیدفر)، تهران‌، امیرکبیر.
  30. ‏‫لیوتار، ژان‌فرانسوا، ۱۳۸۰، وضعیت‌ پست‌مدرن‌: گزارشی‌ دربارۀ‌ دانش‌، (ویراستار: فردریک‌ جیمسن‌، مترجم: حسینعلی‌ نوذری‌)، تهران، گام‌ نو.
  31. ‏‫معیدفر، سعید، ۱۳۸۲، سازه‌گرایی؛ دیدگاهی برای امروز. کتاب ماه، (75 و 76).
  32. ‏‫مکارتی، ای دویل، ۱۳۸۸، معرفت به‌مثابۀ فرهنگ، جامعه‌شناسی معرفت جدید، (مترجمان: کمال خالق‌پناه و محمدعلی توکل‌ کوثری)، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
  33. ‏‫موسوی، هادی، و سید حمیدرضا حسنی‌، ۱۴۰۰، هستی ارادی : کتاب اول: هستی‌‎های اجتماعی. (پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه). قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  34. ‏‫مولر، پیر، ۱۳۷۸، سیاست‌گذاری‌ عمومی‌، (مترجم: حمیدرضا ملک‌‌محمدی‌)، تهران‌، نشر دادگستر.
  35. ‏‫نصیرالدین‌ طوسی‌، محمد بن‌ محمد،۱۳۶۴، اخلاق‌ ناصری، (مصححین: مجتبی‌ مینوی‌ و علیرضا حیدری‌)، (ویراست2)، تهران‌، خوارزمی‌.
  36. ‏‫نوئی، ابراهیم، ۱۳۸۶، روایت سینوی نظریۀ سعادت در مقایسه با دیگر روایت‌ها. اخلاق، 15(3)، ص174‑203.
  37. ‏‫هاولت‌، مایکل‌، ۱۳۹۵ف طراحی سیاست‌های عمومی: اصول و ابزارها. (مترجمان: سید موسی پورموسوی، ناهید فلاحیان‌، و عاطفه هوشمندی)، تهران، شهرداری تهران، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، معاونت علم و فناوری.
  38. ‏‫هاولت‌، مایکل‌، ام رامش‌، و آنتونی پرل، ۱۳۹۴، مطالعۀ خط‌مشی عمومی : چرخه‌های خط‌مشی و زیر نظام‌های خط‌مشی، (مترجمان: عباس‌ منوریان‌ و ابراهیم‌ گلشن)، تهران، ‏‫مؤسسۀ کتاب مهربان نشر.
  39. ‏‫وینر، نوربرت‌، ۱۴۰۲، علم سایبرنتیک : کنترل و ارتباطات در حیوان و ماشین. (مترجم: فاطمه همتیان)، ‏‫تهران، سبزان.
  40. Anderson, J.E.; Moyer, J.; & Chichirau, G, 2022, Public Policymaking. Cengage.
  41. Baumgartner, Frank R.,1993, Agendas and instability in American politics. Chicago, University of Chicago Press.
  42. Birkland, Thomas A, 2019, An Introduction to the Policy Process: Theories, Concepts and Models of Public Policy Making, Routledge.
  43. Cohen, Michael D.; March, James G.; & Olsen, Johan P, 1972, A Garbage Can Model of Organizational Choice, Administrative Science Quarterly, 17(1), 1‑25.
  44. Dror, Yehezkel, 1983, Public Policy Making Reexamined, Transaction Publishers.
  45. Dunn, William N, 2015, Public Policy Analysis, Routledge.
  46. Dye, Thomas R, 2013, Understanding Public Policy, Pearson.
  47. Easton, David, 1971, The Political System: An Inquiry Into the State of Political Science, Knopf.
  48. Feyerabend, Paul K, 1993, Against Method, Verso.
  49. Foucault, Michel, 2002, Archaeology of Knowledge, Psychology Press.
  50. Gadamer, Hans-Georg, 2004, Truth and Method, Continuum.
  51. Hood, Christopher, 1986, The tools of government (1st American ed.), Chatham, N.J.: Chatham House Publishers.
  52. Hoogerwerf, Andries, 1990, Reconstructing policy theory. Evaluation and Program Planning, 13(3), 285‑291. https://doi.org/10.1016/0149-7189(90)90059-6
  53. Howlett, Michael, 2019, Designing Public Policies: Principles and Instruments, Routledge.
  54. Howlett, Michael; Ramesh, M.; & Perl, Anthony, 2009, Studying Public Policy: Policy Cycles & Policy Subsystems, Oxford University Press.
  55. Howlett, Michael; Ramesh, M.; & Perl, Anthony, 2020, Studying Public Policy: Principles and Processes, Oxford University Press.
  56. Jenkins, William Ieuan, 1978, Policy Analysis: A Political and Organisational Perspective, M. Robertson.
  57. Kingdon, John W, 1995, Agendas, Alternatives and public policies (2nd ed.), New York, NY, HarperCollinsPublishers.
  58. Kuhn, Thomas S. (1999). The Structure of Scientific Revolutions. China Social Sciences Publishing House.
  59. Lakatos, Imre, 1980, The Methodology of Scientific Research Programmes: Volume 1: Philosophical Papers, Cambridge University Press.
  60. Lamoureux, Marcel A, 2020, Causality-Based Policy Learning Frameworks Derived from Russian Power Sector Liberalisation.
  61. Lassance, Antonio, 2020, What Is a Policy and What Is a Government Program? A Simple Question With No Clear Answer, Until Now, SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/ssrn.3727996
  62. Lyotard, Jean-François, 1984, The Postmodern Condition: A Report on Knowledge, U of Minnesota Press.
  63. Nawarat, Nongyao; & Medley, Michael, 2018, The Public Regime for Migrant Child Education in Thailand: Alternative Depictions of Policy, Asian Politics & Policy, 10(3), 411‑426. https://doi.org/10.1111/aspp.12408
  64. Peters, B. Guy, 2018, American Public Policy: Promise and Performance, CQ Press.
  65. Pröpper, Igno; & Reneman, Derk-Daan, 1994, Policy Theory as Argumentation, Review of Policy Research, 13(3-4), 273‑292. https://doi.org/10.1111/j.1541-1338.1994.tb00607.x
  66. Sabatier, Paul A, 1991, Political Science and Public Policy, PS: Political Science & Politics, 24(2), 144‑147. https://doi.org/10.2307/419922
  67. Sabatier, Paul A.; & Jenkins-Smith, Hank C, 1993, Policy change and learning: an advocacy coalition approach. Boulder, Colo, Westview Press.
  68. Whitney, William Dwight; & Smith, Benjamin Eli, 1895, Eudemonology. The Century Dictionary, Century Company.