دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

جمهوری اسلامی ایران و سیاست‌گذاری امر جنسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
چکیده
این مقاله دربارۀ سیاست‌گذاری امر جنسی در جامعۀ ایران سخن می‌گوید. برای ورود به بحث، توضیح مختصری پیرامون دو مجموعه از رویکردهای ادغام‌گرا و تمایز‌گرا -به‌مثابۀ نوعی چهارچوب مفهومی- ارائه شده‌است؛ دو‌ رویکردی که به‌واسطۀ مواجهه‌شان با غرب شکل گرفته‌اند. روش پژوهش را تحلیل اسنادی در فضای رویکرد پژوهش کیفی تشکیل می‌دهد. مروری بر اسناد و مدارک مرتبط با سیاست‌گذاری در حوزه‌های دارای هم‌پوشانی با امر جنسی نشان می‌دهد در سطح سیاست‌های کلی و کلان، طی سه دهۀ گذشته، اولویت توسعۀ اقتصادی بر سایر عرصه‌های زندگی غالب بوده‌است؛ کمااینکه سیاست‌گذاری کلان کشور چیزی جز پیگیری راهبردهای افزایش عرضۀ نیروی کار ارزان و تحصیلکرده و نیز کاهش فرزندآوری در سال‌های پس از دفاع مقدس نبوده‌است. به عبارت دیگر، با اندکی تسامح، سیاست‌گذاری کلی و کلان کشور در حوزۀ امر جنسی را می‌بایست متناسب با رویکرد ادغام‌گرا تحلیل کرد. پیشروی رویکرد ادغام‌گرا، در سطح قوانین نیز کاملاً روشن است، به‌گونه‌ای که تلاش برای «گسترش تحصیلات عالی»، تصویب «قانون کنترل جمعیت و خانواده»، و «بیمۀ زنان خانه‌دار»، به‌علاوۀ «کوشش برای قانونمند کردن اموری نظیر سن ازدواج»، نشانه‌های توسعۀ آهسته و پیوستۀ رویکرد ادغام‌گرا به شمار می‌روند. درمقابل، قدرت‌یابی نظریۀ عدالت جنسیتی به نمایندگی از رویکردهای تمایز‌گرا را می‌توان در چهارچوب تدوین «قانون تسهیل ازدواج جوانان» و «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» و سرانجام برهم ‌ریختن «قانون خدمت وظیفۀ عمومی» نظاره کرد. درعین‌حال، مهم‌ترین چالش قوانین مرتبط با رویکرد تمایزگرا فقدان منابع مالی لازم و ناهم‌خوانی با فرایندهای جهانی است.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    1. احمدی، یعقوب، مهران سهراب‌زاده، و طاها عشایری، 1393، تحلیل جامعه‌شناختی برابری جنسیتی در رویکردها و اهداف توسعۀ انسانی، توسعۀ اجتماعی، سال 8، شمارۀ 4، ص155‑176.
    2. اسلامی، روح‌الله، یگانه سارانی‌نژاد، و الهه ولی‌زاده، 1402، تحول چرخۀ نظام‌مند سیاست‌گذاری نهاد ‌خانواده در جمهوری اسلامی ایران، مطالعات کشورها، سال 1، شمارۀ 2، ص‌297‑312.
    3. آبوت، پاملا، و کلر والاس، ۱۳۸۳، جامعه‌شناسی زنان، ترجمۀ منیژه نجم‌آبادی، تهران، نشر نی.
    4. آذربایجانی، مسعود، 1388. عدالت جنسیتی و اشتغال زنان، مطالعات راهبردی زنان، سال 12، شمارۀ 46، ص81‑116.
    5. آزاد ارمکی، تقی، و احمد غیاثوند، 1383، بررسی وضعیت نظام ارزشی در مناطق فرهنگیـ‌ اجتماعی کشور، فصلنامۀ مطالعات ملی، سال 5، شمارۀ 20، ص 135‑160.
    6. آیت‌اللهی، زهرا، 1377، سن ازدواج دختران، فقه،‌ شمارۀ 18‑17، ص‌‌‌200‑280.
    7. بزرگخو، ندا، زهرا حافظی‌نسب، و مرضیه قنبری، 1399، مؤلفه‌های فردی و اجتماعی در الگوسازی زن تراز اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری، مطالعات تربیتی و روان‌شناختی خانواده، سال 1، شمارۀ 2، ص‌‌121‑142.
    8. پایگاه خبری توسعۀ تعاون، 1401، «بیمۀ زنان خانه‌دار به کجا رسید؟»، مورخ 5/2/۱۴۰۱.
    9. تقوی‌پور، محمدرضا، و سیاوش صلواتیان، 1394، الگوی خانوادۀ تراز اسلامی در منظومۀ فکری رهبر معظم انقلاب اسلامی. مطالعات راهبردی بسیج، سال 18، شمارۀ 69، ص‌‌5‑37.
    10. تقی‌زاده طبری، اباصالح، 1401، «مسئلۀ اِعمال سیاست حجاب: چگونه حجاب، مسئلۀ حکمرانی جمهوری اسلامی است؟»، تاریخ انتشار: 9/5/1401، تارنمای مؤسسه علم و سیاست اشراق (به آدرس: https://scienceandpolitics.net).
    11. تودارو، مایکل، 1366، توسعۀ اقتصادی در جهانسوم، جلد1، ترجمۀ غلامعلی فرجادی، تهران، سازمان برنامه و بودجه، چاپ 2.
    12. حسینی، سید حسن، و مینا عزیزی، 1395، بررسی قوانین و سیاست‌های حمایت از خانواده در دوران پس از انقلاب اسلامی ایران، مطالعات زن و خانواده، سال 4، شمارۀ 1، ص‌‌7‑34.
    13. حیدری، آرش، 1396، روان‌شناسی، حکومت‌مندی و نولیبرالیسم، مطالعات جامعه‌شناختی (نامۀ علوم‌ اجتماعی سابق)، سال 24، شمارۀ 1، ص‌‌9‑39.
    14. خادمی، عاطفه، و فاطمه تقی‌زاده، 1398، مدل مفهومی موضوع زن در گفتمان انقلاب اسلامی (مطالعۀ موردی: منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای)، زن در توسعه و سیاست، سال 17، شمارۀ 2، ص‌‌257‌‑277.
    15. ذکایی، محمدسعید، 1393، مقالۀ «تلقی و تجربۀ زنان از شهر تهران» در: جمعی از نویسندگان، زنان و فرهنگ شهری، کتاب هفتم، تهران، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.
    16. راموز، ادریس، و سید حسین شرف‌الدین، 1400، صورت‌بندی گفتمانی بیانات مقام معظم رهبری پیرامون تغییرات فرهنگ جنسی جامعۀ ایران، دین و ارتباطات، سال 28، شمارۀ 2، ص‌‌569‑ 607. 
    17. رضایی، رسول، 1391، طرح بیمۀ اجتماعی زنان خانه‌دار، مرکز پژوهش‌های مجلس، شماره مسلسل: 12796.
    18. زیاری، حسن، 1391، «دانشگاه پیام نور در دولت‌های نهم و دهم بیشترین توسعۀ کمّی را داشته‌است»، خبرگزاری تسنیم، مورخ 22/12/1391، به آدرس: https://tn.ai/33702
    19. سیدحاتمی، مریم، و نسرین مصفا، 1399، تعهد دولت‌ها بر ایجاد برابری جنسیتی در آموزش، فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، سال 50، شمارۀ 4، ص‌‌1379‑1399.
    20. سیاست‌های کلی خانواده، ابلاغی مقام‌ معظم رهبری، مورخ 13/6/1395، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای.
    21. شفقی، محمدجواد، 1401، «قانون اساسی و خانواده»، سایت پژوهشکدۀ شورای نگهبان، مورخ: 4/5/1401.
    22. صادقی‌فسایی، سهیلا، و ابوالفضل اقبالی، 1399، خوانش گفتمانی از مناقشات امر جنسی در ایران، زن در فرهنگ و هنر، سال 12، شمارۀ 1، ص‌‌51‑
    23. ضیائی، حسینعلی، 1387، «زنان خانه‌دار مشمول بیمۀ تأمین اجتماعی شدند»، روزنامه دنیای ‌اقتصاد، مورخ: ۲۰/9/۱۳۸۷، شماره ۱۶۸۸.
    24. عموزاده مهدیرجی، حنیف، 1396، سیاست‌گذاری خانواده و تغییرات اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران، سیاست‌گذاری عمومی، سال 3، شمارۀ 1، ص‌‌133‑152.
    25. فاضلی، نعمت‌الله، 1387، مدرن یا امروزی‌شدن فرهنگ ایران: رویکردی انسان‌شناختی و مطالعات فرهنگی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
    26. فیتزپتریک، تونی، 1381، نظریۀ رفاه: سیاست اجتماعی چیست؟، ترجمۀ هرمز همایون‌پور، تهران، مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی.
    27. کاوه فیروز، زینب، و اعظم صارم، 1396، بررسی تأثیر مؤلفه‌های سبک زندگی بر نگرش دختران مجرد نسبت‌به ازدواج (مطالعۀ شاغلان دانشگاه علوم‌ پزشکی شیراز)، مسائل اجتماعی ایران، سال ۸، شمارۀ ۱، ص‌‌73‑95.
    28. کرمی، محمدتقی، و مریم ابراهیمی، 1401، بررسی تبعیض مثبت در اسناد سیاست‌گذاری برمبنای جنسیت، برنامه‌ریزی رفاه و توسعۀ اجتماعی، سال 14، شمارۀ 52، ص‌‌43‑71.
    29. کریم‌پور، نگار و همکاران، 1401، وضعیت موجود، ابعاد و چالش‌های بیمۀ زنان خانه‌دار، مرکز پژوهش‌های مجلس، شماره مسلسل: 18177.
    30. کلهر، سینا، 1396، مدیریت حجاب در جمهوری اسلامی: بازخوانی سیاست‌ها و اقدامات جمهوری اسلامی ایران دربارۀ بی‌حجابی و بدحجابی، اصفهان، آرما.
    31. گزارش زنان در جمهوری اسلامی ایران، ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران، اسفند 1401.
    32. لوزیک، دانیلین، 1388، نگرشی نو در تحلیل مسائل اجتماعی، ترجمۀ سعید معیدفر، تهران، امیرکبیر، چاپ 2.
    33. لوئیس، جین، 1391، دیدگاه‌های فمنیستی، در: الکاک، پیت، مارگارت، راولینگسون، کارن، کتاب مرجع سیاست‌گذاری اجتماعی، جلد1، ترجمۀ علی‌اکبر تاج‌مزینانی، محسن قاسمی، و مرتضی قلیچ، تهران، دانشگاه امام صادق(ع).
    34. محبوبی‌منش، حسین، 1386، تحلیل اجتماعی مسئلۀ حجاب، مطالعات راهبردی زنان، دورۀ 10، شمارۀ 38، ص‌‌88‑134.
    35. معروف‌پور، مینا، و خدیجه سفیری، 1397، تبیین جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر تعارض هویتی زنان شهر نقده، مطالعات زن و خانواده، سال 6، شمارۀ 2، ص‌‌‌225
    36. موسوی، زینب، الهام شریعتی، و خدیجه مظفری سیبنی، 1399، بررسی فقهیـ حقوقی سن ازدواج در حقوق ایران، مطالعات زن و خانواده، سال 8، شمارۀ 3، ص‌‌ 9‑28.
    37. مهاجری، مریم، و محمدجواد جاوید، 1397، مبانی مداخلۀ دولت در نهاد خانواده در نظام حقوقی ایران، مطالعات راهبردی زنان، سال 21، شمارۀ 82، ص‌‌7‑34.
    38. نظیفی‌نائینی، نازنین، و امیرمسعود شهرام‌نیا، 1391، زنان، عدالت جنسیتی و گذار به مردم‌سالاری دینی، بانوان شیعه، سال9، شمارۀ 29، ص‌‌‌ 29‑150.
    39. نوده‌فراهانی، اسماعیل، و مهدیه کاظمی‌تکلیمی، 1402، ایده‌های سیاستی، اهداف و ساختارهای نهاد فراگیر جوانان در ایران، مطالعات راهبردی فرهنگ، سال3، شمارۀ 1، ص‌‌‌ 9‑43.
    40. نوده‌فراهانی، اسماعیل، 1390الف، ملاحظات سیاست‌گذاری فرهنگی جوانان»: 1- بازاندیشی در مفهوم «شکاف‌ نسلی»، مرکز پژوهش‌های مجلس‌شورای ‌اسلامی، شماره‌مسلسل: 12042.
    41. نوده‌فراهانی، اسماعیل1390ب، ملاحظات سیاست‌گذاری فرهنگی جوانان»: 2- بازاندیشی در مفهوم «تهاجم ‌فرهنگی»، مرکز پژوهش‌های مجلس‌شورای ‌اسلامی، شماره‌مسلسل: 12076.
    42. نیکخواه قمصری، نرگس، و مینا هلالی‌ستوده، 1392، از سوژۀ جنسی تا سوژۀ انقلابی: بازنمایی زن در گفتمان انقلاب اسلامی، مجلۀ مطالعات اجتماعی ایران، سال 7، شمارۀ 3، ص‌‌150‑170.
    43. نیکوقدم، مسعود، محدثه قلی‎زاده امیرآباد، و عبدالله خوشنودی، 1397، بررسی تأثیر توانمندسازی زنان بر توسعۀ دموکراسی، زن در توسعه و سیاست، سال 16، شمارۀ 4، ص‌‌621‑642.
    44. همایون آریا، شاهین، رحیم صفری فارفار، و محمدقائم تاج‌گردون، 1390، تحلیل مدار توسعۀ دانشگاه پیام نور تا پایان برنامۀ چهارم، سیاست‌نامۀ علم و فناوری، دورۀ 1، شمارۀ 2، ص‌‌107‑123.
    45. همیلتون، الستر، 1398، اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری ماکس وبر، در: وبر؛ راهنمای کیمبریج، ویراستۀ استفان پی ترنر، ترجمۀ سجاد احمدیان، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.