دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

صورت‌بندی نظریات توسعه برمبنای دوگانۀ وحدت و کثرت فرهنگی و بازخوانی انتقادی آن‌ها از خاستگاه فکری آیت‌الله خامنه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری سیاست‌گذاری فرهنگی، دانشگاه امام صادق(ع). تهران، ایران
2 استادیار دانشگاه امام صادق(ع).تهران، ایران
چکیده
انقلاب اسلامی بنابر تصریح رهبران خود، در ذات خویش پدیده‌ای است فرهنگی و دینی که داعیۀ پیشرفت و تعالی همه‌جانبۀ جامعه را داشته و ظهورش به‌خودی‌خود ناقض الگوهای توسعۀ غربی است. همین امر مستلزم تبیین چیستی پیشرفت از نگاه متفکران انقلاب و بیان تفاوت‌های آن با الگوهای رایج توسعه در جهان غرب است. توجه به فرهنگ و تعالی فرهنگی یکی از مؤلفه‌های اصلی اندیشۀ آیت‌الله خامنه‌ای در باب پیشرفت است. بازخوانی نظریات توسعه از زاویۀ فرهنگ و فروعاتش، به‌خصوص دوگانۀ تنوع/وحدت فرهنگی که با مسئلۀ بومی‌نگری در اندیشۀ آیت‌الله خامنه‌ای ربط وثیق دارد، می‌تواند در تنویر تفاوت‌های نظریات توسعه با الگوی پیشرفت در انقلاب اسلامی پرثمر باشد. در این مسیر که مبتنی بر روش توصیفی ـ تحلیلی طی می‌شود، نُه رستۀ اصلی در نظریات توسعه، یعنی «مکتب نوسازی»، «مکتب وابستگی»، «مکتب نظام جهانی»، «نظریه‌های نئولیبرالی توسعه»، «نظریه‌های ساختارگرایانۀ توسعه»، «نظریه‌های پساساختارگرایانۀ توسعه»، «نظریۀ فوردیستی و پسافوردیستی»، «نظریۀ استعماری و پسااستعماری» و نهایتاً «نظریۀ پساتوسعه» برمبنای «کثرت‌گرایی و وحدت‌گرایی فرهنگی» قابل گونه‌بندی خواهند بود و نهایتاً چهار نقد مهم به این نظریات، از خاستگاه اندیشۀ آیت‌الله خامنه‌ای به شرح ذیل می‌توان وارد کرد:
۱- بی‌توجهی به زیست‌بوم‌های فرهنگی و نفی دیگری فرهنگی در غالب نظریات توسعه؛
۲- نگاه طفیلی و دست دوم داشتن به فرهنگ در نظریات توسعه؛
۳- عدم توجه به امور معنوی (تعالی فرهنگی) در نظریات توسعه؛
۴- خنثی‌نگری ارزشی و نسبی‌گرایی فرهنگی در نظریات توسعۀ مدافع تکثر فرهنگی.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    1. آوینی، سید مرتضی، 1386، توسعه و مبانی تمدن غرب، تهران، انتشارات ساقی.
    2. احمدی، بابک، 1374، مدرنیته و اندیشۀ انتقادی، تهران، نشر مرکز.
    3. ازکیا، مصطفی و دیگران، 1389، نظریه‌های اجتماعی معاصر با رویکرد توسعه، تهران، انتشارات علمی.
    4. ازکیا، مصطفی، و غلامرضا غفاری، 1387، جامعه‌‌شناسی توسعه، تهران، انتشارات کیهان.
    5. ازکیا، مصطفی و همکاران، 1387، رهیافت‌ها و روش‌های تحقیق کیفی در توسعۀ روستایی، تهران، نشر نی.
    6. ازکیا، مصطفی، و رشید احمدرش، 1399، نظریه‌های توسعه، تهران، اندیشۀ احسان.
    7. پهلوان، چنگیز و دیگران، 1381، توسعۀ فرهنگی، گزیدۀ مجموعۀ مقالات، مجلۀ فرهنگ و زندگی (احمد صبوری و دیگران، ترجمه)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
    8. پیت، ریچارد، 1384، نظریۀ اجتماعی، پسامدرنیسم، نقد توسعه (سهراب امیریان و اسماعیل عبدالله‌زاده، ترجمه)، فصلنامۀ اقتصاد سیاسی، 8، ص 8-28.
    9. ترنر، برایان اس، 1384، رویکردی جامعه‌شناختی به شرق‌شناسی، پست‌مدرنیسم و جهانی‌شدن (محمدعلی محمدی، ترجمه)، تهران، نشر یادآوران.
    10. خمینی، روح‌الله، 1385، صحیفۀ امام، جلد هشتم، قم، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    11. دیوسالار، عبدالرسول، 1396، تأملی بر اندیشۀ پیشرفت (تاریخ ساخت معنای توسعه در غرب)، تهران، روزنه.
    12. ریتزر، جورج، 1393، نظریۀ جامعه‌شناسی در دوران معاصر (محسن ثلاثی، ترجمه)، تهران، نشر علمی.
    13. سیدمن، استیون، 1400، کشاکش آرا در جامعه‌شناسی (هادی جلیلی، ترجمه)، تهران، نشر نی.
    14. سیدنی، پولارد، 1354، اندیشۀ ترقی، تهران، امیرکبیر.
    15. شارمند (مهندسین مشاور)، 1382، شیوه‌های تحقق توسعۀ شهری، تهران، انتشارات سازمان شهرداری‌های کشور.
    16. عضدانلو، حمید، 1380، گفتمان و جامعه، تهران، نشر نی.
    17. عنبری، موسی، 1390، جامعه شناسی توسعه از اقتصاد تا فرهنگ، تهران، انتشارات سمت.
    18. فلاح‌زاده، سید حسین، ۱۳۹۱، رضاخان و توسعۀ ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
    19. فورتادو، سلسو، 1357، توسعه و توسعه‌نیافتگی (گیتی اعتماد، ترجمه)، تهران، انتشارات دانشگاه ملی ایران.
    20. کچوئیان، حسین، 1384، گفتمان توسعه، سرابی ویرانگر، راهبرد یاس، 3، ص103‑126.
    21. کچوئیان، حسین، 138۶، نظریه‌های جهانی‌شدن، پیامد چالش‌های فرهنگ و دین، تهران، نشر نی.
    22. لاتوش، سرژ، 1379، غربی‌سازی جهان (امیر رضایی، ترجمه)، تهران، نشر قصیده.
    23. مطهری، مرتضی، 1369، فلسفۀ تاریخ، تهران، انتشارات صدرا.
    24. ندروین پیترز، جان، 1395، نظریۀ توسعه، تهران، گل آذین.
    25. نش، کیت، 1391، جامعه‌شناسی سیاسی معاصر (محمدتقی دلفروز، ترجمه)، تهران، انتشارات کویر.
    26. هانت، دایانا، 1376، نظریه‌های اقتصاد توسعه:تحلیلی از الگوهای رقیب (غلامرضا آزاد ارمکی، ترجمه)، تهران، نشر نی.
    27. یونسکو، (1376)، فرهنگ و توسعۀ رهیافت مردم‌شناختی توسعه، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    28. Ash, Amin، 1995، Post-fordism-a reader، USA، Black wall Publisher.
    29. Johnson, Craig، 2009، Arresting Development؛ The power of knowledge for social change، USA and Canada, Routledge.
    30. McEwan, Cheryl، 2001، Postcolonialism, feminism and development, intersections and dilemmas، Progress in Development Studies, 1(2), 93-111.
    31. Simon, David، 2006، Separated by common ground? Bringing (post)development and (post)colonialism together، The Geographical Journal, 172(1), 10-21.
    32. Unesco، 1998، Intergovernmental Conference on Cultural Policies for Development (Final Report.
    33. Unesco, 1996, Our Creative Diversity, Report of the World Commission on Culture and Development، Paris, Unesco publications.
    34. Unesco, 1982, Mexico City Declaration on Cultural Policy، Mexico City, Unesco Publications.
    35. Unesco, 1975, Final Report of The International Conference on Cultural Policies in Africa، Paris, Unesco Publications.