دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

مطالعه تطبیقی خودهای مجازی روحانیت با نمونه ایدئال در نگاه امام خمینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
چکیده
با بررسی گونه‌های ده‌گانه کنشگری روحانیت در فضای مجازی، پرسش اساسی پژوهش معطوف به تطبیق گونه‌ها با «نوع ایدئال حوزوی» است. بدین منظور، با درنظرگرفتن بستر انقلاب اسلامی ایران و تأسیس نظام جمهوری اسلامی، جایابی توأمان رهبری سیاسی و دینی در اندیشه امام خمینی (ره) به‌عنوان مبنای تحلیل موردتوجه قرار گرفت. بر اساس واکاوی این رویکرد، تمایزات میان دو الگوی یادشده در سه ساحتِ «بلاغت»، «قیافه و منش» و «کنشگری سیاسی» صورت‌بندی گردید: نخست، در ساحت بلاغت، کنشگری ایدئال در تضاد با رویکرد صرفاً هنری و ادراکیِ حاکم بر فضای مجازی، بر مدار «زبان فطرت» استوار است. لازمه این امر، عبور دانش از سطح عقل به قلب و تجسم عینیت‌یافته آموزه‌های معنوی دین در شخصیت روحانی است؛ رویکردی که با اتخاذ «جایابی نشانگی» و نفوذ درونی، تحقق اهداف تربیتی مخاطب را تضمین می‌نماید. دوم، در ساحت بازنمایی شخصیت، تمرکز بر هم‌گراییِ «قیافه» و «منش» روحانیت و نفی دوگانگی میان پشت و جلوی صحنه در جایگاه رهبری دینی و سیاسی، عاملی حیاتی برای صیانت از سرمایه اجتماعی است. این مؤلفه در تقابل آشکار با الگوی رسانه‌ای مجازی است که بر تکثر هویتی در ساحت‌های آنلاین و آفلاین بنا شده است. سوم، در ساحت کنشگری سیاسی، اصالت‌بخشی به خاستگاه «مردم‌بنیاد» قدرت و پرهیز از هرگونه اختلاف و تشتت در نهاد رهبری، بنیان کنشگریِ مطلوب روحانیت را شکل می‌دهد؛ چراکه بازتاب و تسری این اختلافات در بستر رسانه‌ها، زمینه‌ساز غلبه سیاست‌های رسانه‌ایِ مسلط استعماری، تشدید کشمکش‌ها و خردشدنِ «قدرت جنبشی»ِ یکپارچه و تبدیل آن به گروه‌های متکثر و متعارض خواهد شد.
کلیدواژه‌ها

 

1.       بارکر، کریس، ۱۳۹۰، مطالعات فرهنگی: نظریه و عملکرد، ترجمه مهدی فرجی و نفیسه حمیدی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
2.       تربتی، سروناز، ۱۳۸۴، عملکرد «خود» در واقعیت مجازی، فصلنامۀ پژوهش‌های ارتباطی، ۱۲(۴۴)، ۱۳۸‑۱۵۱.
3.       جوادی آملی، عبدالله، ۱۳۹۱، حوزه و روحانیت در مجموعه گفتارها و پیام‌های حضرت آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی، قم، اسرا.
4.       حسنی، حسین و کلانتری، عبدالحسین، ۱۳۹۶، تحلیل پدیدارشناختی تجربه زیسته کاربران شبکۀ اجتماعی تصویری اینستاگرام در ایران، فصلنامۀ مطالعات فرهنگ‑ارتباطات، ۱۸(۴۰)، ۶۲‑۳۳.
5.       خانیکی، هادی و الوندی، پدرام، ۱۳۸۹، رسانه‌های شهروندی و حوزۀ عمومی جایگزین، فصلنامۀ علوم اجتماعی[s1] .
6.       خمینی، روح‌الله، ۱۳۸۵، صحیفۀ امام، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
7.       صدر، محمدباقر، ۱۳۹۸، حوزه و بایسته‌ها؛ گفتارها و نوشتارها دربارۀ حوزه، روحانیت و مرجعیت، ترجمۀ سید امید مؤذنی، قم، دارالصدر.
8.       صدر، موسی، ۱۳۹۷، شیوه‌های تربیتی و مبادی دین، تهران، مؤسسۀ فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر.
9.       صدر، موسی، ۱۳۸۳، نای و نی، ترجمۀ علی حجتی کرمانی، تهران، مؤسسۀ فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر.
10.  طباطبایی، محمدحسین، ۱۳۷۸، ترجمۀ تفسیر المیزان، ترجمۀ محمدباقر موسوی همدانی، قم، جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، دفتر انتشارات اسلامی.
11.  فلیک، اووه، ۱۳۸۷، درآمدی بر تحقیق کیفی، ترجمۀ هادی جلیلی، تهران، نشر نی.
12.  قصری، علیرضا، ۱۳۹۰، نوجوانان و بازنمایی هویت اسلامی: مقایسه برنامۀ تلویزیونی معرکه با برنامۀ درسی دینی دورۀ راهنمایی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه امام صادق (ع).
13.  کاظمی قهفرخی، سید محمد، ۱۴۰۰، گونه‌شناسی طلاب کنشگر در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
14.  گافمن، اروینگ، ۱۳۹۵، نمود خود در زندگی روزمره، ترجمۀ مسعود کیان‌پور. تهران، نشر مرکز.
15.  مارش، دیوید و استوکر، جری، ۱۳۸۸، روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمۀ امیرمحمد حاجی یوسفی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی.
16.  محسنیان‌راد، مهدی، ۱۳۹۱، کلاس روش پژوهش در علوم اجتماعی، دورۀ دکتری.
17.  مطهری، مرتضی، ۱۳۹۰، مجموعه آثار، ج ۲۴، تهران، صدرا.
18.  مطهری، مرتضی، ۱۳۷۸، یادداشت‌های شهید مطهری، ج ۲، تهران، صدرا.
19.  نیومن، ویلیام لارنس، ۱۳۹۰، شیوه‌های پژوهش اجتماعی: رویکردهای کیفی و کمی، ترجمۀ حسن دانایی‌فرد و حسین کاظمی، تهران، مؤسسۀ کتاب مهربان نشر.
20.  Assarroudi, Abdolghader, Fatemeh Heshmati Nabavi, Mohammad Reza Armat, Abbas Ebadi, and Mojtaba Vaismoradi, 2010, Directed qualitative content analysis: the description and elaboration of its underpinning methods and data analysis process, Journal of Research in Nursing. https://nls.ldls.org.uk/welcome.html?lsidyva2f13073.
21.  Bullingham, L. and A.C. Vasconcelos, 2013, "`The presentation of self in the online world': Goffman and the study of online identities", Journal of Information Science, 39 (1): 101‑112.
22.  Doherty, Tiffany, 2017, The Presentation of Self in 'Online' Life: A Content Analysis of Instagram Profiles, Master thesis of University of Calgary.
23.  Downing, John, 2011, Encyclopedia of social movement media. Thousand Oaks, Calif: SAGE Publications. http://www.credoreference.com/book/sagesmm.
24.                        Papacharissi, Zizi, 2010, A networked self: identity, community and culture on social network sites, New York, Routledge.
25.  Robinson, L, 2007, "The cyberself: the self-ing project goes online, symbolic interaction in the digital age", New Media & Society, 9 (1): 93‑110.
26.  Smith, Greg, 2006, Erving Goffman, London, Routledge.