دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

تمهیدی بر روش شناسی مطالعات ادبی- کاربردی قرآن کریم موردکاوی ادبیاتِ آیات حجاب و سند عفاف و حجاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پسادکتری گروه زبان و ادبیات عربی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد
چکیده
مسئله عفاف و حجاب، به عنوان یکی از موضوعات بنیادین در جوامع اسلامی، همواره کانون توجه اندیشمندان دینی و سیاست‌گذاران اجتماعی بوده است. این پژوهش با رویکردی تطبیقی-تحلیلی و با روش تحلیل محتوای کیفی (استقرایی)، به استخراج اصول سیاست‌گذاری فرهنگی از ادبیات آیات قرآن کریم درباره حجاب و سپس مقایسه آن با اصول و سیاست‌های «سند عفاف و حجاب» مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی می‌پردازد. چارچوب تحلیلی این پژوهش، متشکل از پنج اصل مستخرج از آیات (تدریج، مخاطب‌شناسی، تلازم عفاف و پوشش، انعطاف‌پذیری و نقش خانواده) است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن کریم بر رویکردی تدریجی، اقناعی، انعطاف‌پذیر و مبتنی بر تربیت تأکید دارد؛ درحالی‌که سند مذکور، اگرچه ابعاد فرهنگی و آموزشی را در نظر گرفته، اما تمرکز اصلی آن بر قوانین، مقررات اجرایی و ساختارهای نظارتی است. این تفاوت نشان می‌دهد که اجرای مؤثرتر این سند، مستلزم تلفیق بیشتر اصول قرآنی در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و اجتماعی است. در پایان، الگویی اصلاحی مبتنی بر یافته‌های تحقیق برای ارتقای پذیرش اجتماعی و اثربخشی سیاست‌های عفاف و حجاب پیشنهاد شده است.
کلیدواژه‌ها

ابن‌شعبه حرانی، حسن بن‎علی، 1404، تحف العقول، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
آزاد، علیرضا و محمدعلی رضایی کرمانی، ۱۳۸۹، بررسی تطبیقی مبانی خاص روش‌های تفسیر قرآن و انگاره‌های هرمنوتیست‌های کلاسیک، مطالعات اسلامی: علوم قرآن و حدیث، سال چهل و دوم، شمارۀ پیاپی ۵۰/۳، ص ۵۵۰.
حسینی، اعظم‌السادات و مهدی مطبع، ۱۳۹۲، پیشنهاد الگویی بر متناسب‌سازی روش‌های معناشناسی در مطالعات قرآنی، نشریۀ پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن کریم، سال ۲، شمارۀ ۱، ص ۸۳۱۰۸.
درزی، قاسم، احمد فرامرز قراملکی و منصور بهلوان، 1392، گونه‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای در قرآن کریم، فصلنامۀ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، دورۀ پنجم، شمارۀ ۴، پاییز ۱۳۹۲، ص ۷۳۱۰۲.
سند مصوبۀ 13 دی‌ماه سال 1384 شورای عالی انقلاب فرهنگی.
صادقزادگان، هدی، مهدی طبع و رضا شکرانی، 1390، بررسی روش گفتمان‌کاوی و چگونگی کاربست آن در مطالعات قرآنی، پژوهش‌نامۀ علوم قرآن و حدیث، سال سوم، شمارۀ اول، بهار و تابستان ۱۳۹۰، ص ۹۳۱۱۷.
الصدوق، محمد بن‌علی بن‌بابویه، ۱۳۱۶ ش، معانی الأخبار، قم، انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین، 1417 ه.ق، المیزان فى تفسیر القرآن، ط5، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
کمالی وحدت، یاسین، سید محمدرضا رشیدی آل‌هاشم، محمد قاسمی‌شوب و صفر نصیریان، 1400، تبیین روش‌های تربیت دینی بر پایۀ اصلِ نیازمحورِ تدریج، پاسداری فرهنگی انقلاب اسلامی، سال یازدهم، شمارۀ 23، ص 225‑250.
مطرح، مهدی، احمد پاکتچی و بهمن ناهور مطلق، ۱۳۸۸، درآمدی بر استفاده از روش‌های «معناشناسی» در مطالعات قرآنی، پژوهش دینی، شمارۀ ۱۸، ص ۱۱۳۲.
ممیزی، سعیده، 1392، آیات الحجاب فی تفاسیر القرآن الکریم (دراسة أسلوبیة)، دانشکده علوم انسانی، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تربیت مدرس.
ممیزی، سعیده، سید حسین سیدی و احمدرضا حیدریان شهری، 1401، گفتمان‌کاوی تطبیقی متن به‎‌مثابۀ تحلیل جامع قرآن و مطالعات قرآنی؛ موردکاوی آیۀ 30 و 31 سورۀ نور و تفاسیر منتخب، آموزه‌های قرآنی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، دورۀ نوزدهم، شمارۀ 36، ص 217‑240.
مهدوی کنی، محمدسعید، 1387ه.ق، مفهوم سبک زندگی و گسترأ آن در علوم اجتماعی، تحقیقات فرهنگی، شمارۀ 1، ص 199‑230.
ابن‌شعبه حرانی، حسن بن‎علی، 1404، تحف العقول، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
آزاد، علیرضا و محمدعلی رضایی کرمانی، ۱۳۸۹، بررسی تطبیقی مبانی خاص روش‌های تفسیر قرآن و انگاره‌های هرمنوتیست‌های کلاسیک، مطالعات اسلامی: علوم قرآن و حدیث، سال چهل و دوم، شمارۀ پیاپی ۵۰/۳، ص ۵۵۰.
حسینی، اعظم‌السادات و مهدی مطبع، ۱۳۹۲، پیشنهاد الگویی بر متناسب‌سازی روش‌های معناشناسی در مطالعات قرآنی، نشریۀ پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن کریم، سال ۲، شمارۀ ۱، ص ۸۳۱۰۸.
درزی، قاسم، احمد فرامرز قراملکی و منصور بهلوان، 1392، گونه‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای در قرآن کریم، فصلنامۀ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، دورۀ پنجم، شمارۀ ۴، پاییز ۱۳۹۲، ص ۷۳۱۰۲.
سند مصوبۀ 13 دی‌ماه سال 1384 شورای عالی انقلاب فرهنگی.
صادقزادگان، هدی، مهدی طبع و رضا شکرانی، 1390، بررسی روش گفتمان‌کاوی و چگونگی کاربست آن در مطالعات قرآنی، پژوهش‌نامۀ علوم قرآن و حدیث، سال سوم، شمارۀ اول، بهار و تابستان ۱۳۹۰، ص ۹۳۱۱۷.
الصدوق، محمد بن‌علی بن‌بابویه، ۱۳۱۶ ش، معانی الأخبار، قم، انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین، 1417 ه.ق، المیزان فى تفسیر القرآن، ط5، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
کمالی وحدت، یاسین، سید محمدرضا رشیدی آل‌هاشم، محمد قاسمی‌شوب و صفر نصیریان، 1400، تبیین روش‌های تربیت دینی بر پایۀ اصلِ نیازمحورِ تدریج، پاسداری فرهنگی انقلاب اسلامی، سال یازدهم، شمارۀ 23، ص 225‑250.
مطرح، مهدی، احمد پاکتچی و بهمن ناهور مطلق، ۱۳۸۸، درآمدی بر استفاده از روش‌های «معناشناسی» در مطالعات قرآنی، پژوهش دینی، شمارۀ ۱۸، ص ۱۱۳۲.
ممیزی، سعیده، 1392، آیات الحجاب فی تفاسیر القرآن الکریم (دراسة أسلوبیة)، دانشکده علوم انسانی، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تربیت مدرس.
ممیزی، سعیده، سید حسین سیدی و احمدرضا حیدریان شهری، 1401، گفتمان‌کاوی تطبیقی متن به‎‌مثابۀ تحلیل جامع قرآن و مطالعات قرآنی؛ موردکاوی آیۀ 30 و 31 سورۀ نور و تفاسیر منتخب، آموزه‌های قرآنی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، دورۀ نوزدهم، شمارۀ 36، ص 217‑240.
مهدوی کنی، محمدسعید، 1387ه.ق، مفهوم سبک زندگی و گسترأ آن در علوم اجتماعی، تحقیقات فرهنگی، شمارۀ 1، ص 199‑230.