دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی

تأملی در مسئولیت اجتماعی دانشگاه تراز انقلاب اسلامی، موانع و راهکارها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه معارف اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران
2 مرکز تحقیقات بیماریهای گوارش و کبد، پژوهشکدة بیماریهای گوارش و کبد، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران
چکیده
این پژوهش با هدف بازخوانی رسالت دانشگاه تراز انقلاب اسلامی و شناسایی موانع و راهکارهای تحقق آن انجام شد. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون داده‌های حاصل از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۰ نفر از استادان و سیاست‌گذاران حوزه علم و فرهنگ است. یافته‌ها نشان می‌دهد دانشگاه تراز، نهادی صرفاً آموزشی یا پژوهشی نیست؛ بلکه در چهار ساحتِ اجتماعی، معرفتی، تربیتی و تمدنی باید به‌صورت هم‌افزا عمل کند: در حل مسائل واقعی جامعه مشارکت نماید، معرفت و عقلانیت دینی تولید کند، انسانِ مؤمن و اخلاق‌مدار بپروراند و در فرایند تمدن‌سازی اسلامی نقش فعال ایفا کند.
موانع اصلی عبارت‌اند از: گسست تاریخی دانشگاه از مردم و نیازهای واقعی، غلبه پارادایم بازار و شاخص‌گرایی کمّی بر آموزش عالی، ضعف سیاست‌گذاری اجتماعی و پاسخ‌گویی نهادی و غفلت از شاخص‌های عدالت علمی. در پاسخ، راهکارهای کلیدی پیشنهاد شد: بازنگری نظام ارزیابی بر مبنای اثر اجتماعی و عدالت، نهادینه‌سازی پاسخ‌گویی اجتماعی (منشور و شورای اجتماعی دانشگاه)، بازطراحی مأموریت فرهنگی و برنامه‌های درسی به‌سوی تفکر/مسئله‌محوری همراه با فلسفه علم، اخلاق علم و معرفت‌شناسی اسلامی، و تقویت شبکه‌های پژوهش و نوآوری با مشارکت جامعه در چارچوب الگوی چهارمارپیچ.
نتیجه آن‌که عبور از دانشگاه «شاخص‌محور» به دانشگاه مأموریت‌گرا و عدالت‌محور مستلزم تغییر هم‌زمان در حکمرانی، ارزیابی، آموزش، پژوهش و فرهنگ سازمانی است. این مطالعه می‌کوشد فراتر از سطح گفتمانی، مبنایی برای سیاست‌گذاری تحول‌آفرین در آموزش عالی ایران فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها

الگوی پایۀ اسلامی-ایرانی پیشرفت،1397، تهران، مرکز الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت.
امام‌خمینی، سید روح‌الله، 1358، سخنرانی در جمع اساتید دانشگاه تهران (تفاوت دانشگاه غربی و دانشگاه اسلامی)
امام‌خمینی، سید روح‌الله، 1389، صحیفۀ امام: مجموعه آثار امام‌خمینی(س): (بیانات، پیام‌ها، مصاحبه‌ها، احکام، اجازات شرعی و نامه‌ها)، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی(س).
امام‌خمینی، سید روح‌الله، 1379، نقش دانشگاه در تربیت انسان، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
بوررو‌کابال، آ.، 1397، دانشگاه نهادی امروزین، مترجم علی شریفی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
پارسانیا، حمید، 1390، روش‌شناسی انتقادی حکمت صدرایی، چاپ دوم، قم، کتاب فردا.
پارسانیا، حمید، 1400، رنسانس دینی و سکولاریسم پنهان، قم، فردا.
پروین، احسان، نظرزاده زارع، محسن، 2023، واکاوی آسیب‌های ناشی از تعدد نهادهای سیاست‌گذار در نظام آموزش عالی ایران. مطالعات برنامه‌ریزی آموزشی، 12(23)، 59‑72. doi:10.22080/eps.2023.24926.2164
حسین‌قلی‌زاده، رضوان، 1390، تناسب آموزش عالی با تأکید بر نقش اجتماعی دانشگاه در جامعۀ دانش‌محور. نامۀ آموزش عالی، 4(13)، 121‑142.
خامنه‌ای، سید علی، 1389، بیانات در دیدار اساتید دانشگاه‌ها.
خامنه‌ای، سید علی، 1395، دانشگاه در مسیر تمدن اسلامی.
خامنه‌ای، سید‌علی، 1392، بیانات در دیدار استادان دانشگاه‌ها Retrieved from https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=23451
خامنه‌ای، سید‌علی، 1397، بیانات در دیدار جمعی از استادان، نخبگان و پژوهشگران دانشگاه‌ها.   Retrieved from https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=39877
خدیوی، علی، هاشمیان، سید محمدحسین، 1398، سازمان دانشگاه اسلامی به‌مثابۀ نهاد علم، مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه، 3(5)، 1‑28. doi:10.22081/scs.2019.69222
ذوالفقارزاده، محمدمهدی، سعدآبادی ارانی، علی‌اصغر، 2016، بازتعریف کارکردهای اصلی دانشگاه در جامعه براساس آرمان‌های اسلامی در اندیشۀ امام‌خمینی(ره)، مطالعات راهبردی بسیج، 17(65)، 5‑31.
سروش، عبدالکریم، 1382، دانش و ارزش: پژوهشی در ارتباط علم و اخلاق، تهران، سروش.
عابدی جعفری، حسن، تسلیمی، محمدسعید، فقیهی، ابوالحسن، شیخ‌زاده، محمد، 2011، تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی، اندیشۀ مدیریت راهبردی، 5(2)، 151‑198. doi:10.30497/smt.2011.163
علی‌پور حافظی، مهدی، 1403، انتظارات اسناد بالادستی از نظام آموزش عالی کشور، فصلنامۀ پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 30(2)، 1‑15. doi:10.61838/kman.irphe.30.2.1
فراستخواه، مقصود، 1392، سرگذشت دانشگاه در ایران: از آغاز تا انقلاب اسلامی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
کشتکار، مهران، و نوروزی، خلیل، 1395، الگوی مفهومی دانشگاه اسلامی از منظر مقام معظم رهبری مدظله‌العالی، مطالعات راهبردی بسیج، 19(73)، 5‑27. SID. https://sid.ir/paper/513198/fa
مطهری، مرتضی، 1370، نقش دانشگاه در تربیت اسلامی، تهران، صدرا.
مهرآور‌گیگلو، شهرام، 1400، شناسایی مؤلفه‌های دانشگاه تمدن‌ساز ایرانی اسلامی: یک مطالعۀ فراترکیب. نشریۀ مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 25(86)، 132153.
ولایتی، علی‌اکبر، 1397، دانشگاه اسلامی و تمدن نوین اسلامی، تهران، مرکز پژوهش‌های فرهنگی.
Biggs, J., Tang, C., & Kennedy, G., 2022, Teaching for quality learning at university 5e, McGraw-hill education (UK).
Boyer, E. L.,1996, The scholarship of engagement, Journal of Public Service & Outreach, 1(1), 11‑20.
Braun, V., & Clarke, V., 2006, Using thematic analysis in psychology, Qualitative Research in Psychology, 3, 77‑101. doi:10.1191/1478088706qp063oa
Brown, A. L., Bransford, J., & Cocking, R. R.,1999, How people learn: Brain, mind, experience, and school: National Academy Press.
Bucchi, M., & Trench, B. E., 2014, Routledge Handbook of Public Communication of Science and Technology (2 ed).
Carayannis, E. G., & Campbell, D. F., 2009 'Mode 3'and'Quadruple Helix': toward a 21st century fractal innovation ecosystem. International journal of technology management, 46(3-4), 201‑234.
Connell, R., 2008, Extracts from Southern Theory: The global dynamics of knowledge in social science, Australian Humanities Review, 44, 53‑73.
Connell, R., 2020, Southern theory: The global dynamics of knowledge in social science: Routledge.
Duke, C., Goddard, J., Puukka, J., Dubarle, P., & Benneworth, P., 2007, Higher education and regions: Globally competitive, locally engaged: Oecd.
Etzkowitz, H., & Leydesdorff, L., 2000, The dynamics of innovation: from National Systems and “Mode 2” to a Triple Helix of university–industry–government relations, Research policy, 29(2), 109‑123.
Freire, P., 1996, Pedagogy of the oppressed (revised), New York: Continuum, 356, 357‑358.
Gibbons, M., Limoges, C., Nowotny, H., & Schwartzman, S., 2010, The New Production of Knowledge: The Dynamics of Science and Research in Contemporary Societies Retrieved from https://sk.sagepub.com/book/mono/the-new-production-of-knowledge/toc doi:10.4135/9781446221853
Gumport, P. J., 2007, Sociology of higher education: Contributions and their contexts: Johns Hopkins University Press.
Habermas, J., 1971, Knowledge and human interests, Translated by  J. J. Shapiro. Boston: Beacon Press.
Harding, S., 2011, The postcolonial science and technology studies reader: Duke University Press.
Hazelkorn, E., 2015, Rankings and the reshaping of higher education: The battle for world-class excellence: Springer.
James, A., 2003, Education with Character, The moral economy of schooling: RoutledgeFalmer, Taylor & Francis Group, London And New York, thn.
Jaspers, K., 1960, The idea of the university.
Klein, J. T., 2010, Creating interdisciplinary campus cultures: A model for strength and sustainability: John Wiley & Sons.
Leydesdorff, L., 2012, The triple helix, quadruple helix,…, and an N-tuple of helices: explanatory models for analyzing the knowledge-based economy? Journal of the knowledge economy, 3(1), 25‑35.
Mazzucato, M., 2018, Mission-oriented research & innovation in the European Union: A problem-solving approach to fuel innovation-led growth: Publications Office.
Newman, J. H., 1852, The idea of a university, London: Longman.
Nowotny, H., Scott, P., & Gibbons, M., 2001, Re-thinking science: Knowledge and the public in an age of uncertainty: SciELO Argentina.
Owen, R., & Pansera, M., 2019, Responsible innovation and responsible research and innovation: Edward Elgar Publishing.
Pedersen, O., 1997, The first universities: Studium generale and the origins of university education in Europe. Cambridge: Cambridge University Press.
Popovic, C., 2013, Teaching for quality learning at university.(2nd Edn.): Taylor & Francis.
Postman, N., 1992, Technopoly: The surrender of culture to technology. New York: Knopf.
Santos, B. d. S., 2016, Epistemologies of the South and the future. From the European South: a transdisciplinary journal of postcolonial humanities(1), 17‑29.
Slaughter, S., & Rhoades, G., 2004, Academic capitalism and the new economy Baltimore. The Johns Hop-kins University Pness.
Trencher, G., Yarime, M., McCormick, K. B., Doll, C. N., & Kraines, S. B., 2014, Beyond the third mission: Exploring the emerging university function of co-creation for sustainability. Science and Public Policy, 41(2), 151‑179.